مهم‌ترین تفاسیر فقهی قرآن کریم – بخش دوم

مقدمه

تفاسیر فقهی (آیات الاحکام)، به‌ویژه در پاسخ به مسائل مستحدثه و مشکلات دینی در طول تاریخ، کاربرد اساسی دارد. مفسر فقیه در این رویکرد با استفاده از ادله اربعه (کتاب، سنت، عقل و اجماع) به تفسیر آیات می‌پردازد و همه احکام مرتبط با موضوع آیه را مطرح می‌کند. بررسی مهم‌ترین آثار در این حوزه، نظیر زبدة البيان فى أحكام القرآن، الجامع لأحکام القرآن و المنير فى العقيدة و الشريعة و المنهج نشان‌دهنده تلاش مجتهدان شیعه و اهل‌سنت برای استخراج دقیق و منظم فقه از منبع اصلی دین است.

امتیازات تفسیر فقهی (آیات الاحکام) نسبت به دیگر رویکردها

تفسیر فقهی اهمیت و ضرورت ویژه‌ای در میان دیگر گرایش‌های تفسیر قرآن دارد؛ زیرا قرآن مهم‌ترین و اولین منبع تشریع احکام و قوانین اسلامی است و اعتبار سُنّت، که عمده احکام شرعی از آن استخراج می‌شود، نیز به قرآن باز می‌گردد. این رویکرد به دلیل استنباط احکام شرعی از آیات، ماهیت کاربردی دارد و تکلیف انسان را در قالب واجب، مستحب، حرام، مکروه و مباح مشخص می‌کند. از آن‌جایی که این نوع تفسیر را فقها بر عهده دارند و در آن با روش فقهی، مسائل تحلیل و بررسی می‌شود، این نوع تفسیر را از دقیق‌ترین تفاسیر می‌دانند.

۱.  تفسیر زبدة البيان فى أحكام القرآن

آشنایی با مفسّر

احمد بن محمد اردبیلی (متوفای ۹۹۳ هجری قمری)، معروف به مقدس اردبیلی و محقق اردبیلی، از مفاخر مجتهدان و فقیهان امامیه در قرن دهم هجری قمری بود. او در روستای نیار در شرق اردبیل متولد شد و در نجف زندگی کرد. او در علوم عقلی نزد جمال‌الدین محمود در شیراز و در علوم نقلی نزد استادانی چون سید علی صائغ در نجف تحصیل کرد و وی در اواخر عمرش ریاست حوزه علمیه نجف را بر عهده داشت.

وی پیشوای مذهب شیعه دوازده امامی بود و در ورع، تقوا و فضل به اوج کمال رسید. او در سال‌های ۹۸۴ تا ۹۹۳ هجری قمری، مرجع تقلید شیعیان بود و خدمات ارزنده‌ای در ابحاث فقهی انجام داد.

روش تفسیری او در کتاب زبدة البيان في أحكام القرآن، تفسیر فقهی و اجتهادی آیات الاحکام است. و گرایش فکری او جامع علوم عقلی و نقلی بود؛ او در فقه صاحب مکتب خاصی شد که در آن روشی مستقل و متهورانه در قبال آرای پیشینیان داشت. ایشان به دلیل زهد و تقوای فراوان به مقدس اردبیلی شهرت یافت. او در فقه خود، استدلال‌های عقلی را برجسته کرد و از دانش رجال نیز استفاده شایانی برد.

مقدس اردبیلی در موضوعات کلام، فقه، اصول و تفسیر آثار متعددی نگاشت. مهم‌ترین آثار او مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان و زبدة البيان في أحكام القرآن هستند. از دیگر آثار قطعی او می‌توان الخراجیة، اصول الدین، حديقة الشيعة و … را نام برد.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌شیعه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

«زبدة البيان في أحكام القرآن» کتابی در تفسیر آیات الاحکام است که احمد بن محمد اردبیلی، مشهور به مقدس اردبیلی (۹۹۳ هجری قمری)، آن را نگاشت. این اثر یکی از رایج‌ترین و بهترین آثار در تبیین آیات فقهی قرآن شمرده می‌شود. و این تفسیر در اواخر قرن دهم هجری به پایان رسید.

این اثر با روش نگارش فقهی-تفسیری آیات قرآن کریم نگاشته شد. مقدس اردبیلی از نظر ترتیب مطالب و عناوین، از کنز العرفان فاضل مقداد بهره برد، اما در محتوا و ارائه‌ نظر استقلال کامل داشت. این کتاب ضمن استناد به تفاسیر معتبری چون مجمع البیان و کشاف، مطالب فراوانی خارج از آن‌ها نیز دارد.

ساختار کتاب به ترتیب ابواب فقهی استوار است و ۱۸ بخش دارد که از طهارت آغاز شد و به قضا و شهادات پایان یافت. مؤلف ابتدا سورۀ فاتحه را تفسیر کرد، سپس به بیان آیات فقهی پرداخت. در این فرآیند، او ابتدا لغات مشکل و نکات ادبی را بیان کرد، سپس معنای کلی و شیوه استنباط حکم را توضیح داد و به فروعات فقهی مرتبط پرداخت.

این اثر از ابتدا مورد توجه خاص فقیهان و مفسران بزرگ قرار گرفت. کاربرد اصلی آن، استفاده به عنوان مرجع معتبر برای نقد، بررسی و استدلال به آیات فقهی در موسوعه‌های فقهی بزرگ شیعه بود. این تفسیر، از نوع تفاسیر اجتهادی است که از دلایل عقلی و نقلی برای تبیین احکام بهره برد.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

۲.  تفسیر الجامع لأحکام القرآن

آشنایی با مفسّر

ابوعبداللّه محمد بن احمد بن ابی‌بکر انصارى خزرجى اندلسى قرطبى (متوفای ۶۷۱ هجری قمری)، فقیه، مفسر و عالم به لغت از علمای قرن هفتم هجری بود. او در قرطبه اندلس (اسپانیا) زاده شد و در کنار آموختن قرآن، به فراگیری ادبیات عرب و شعر پرداخت. او محنت اندلس را دید، سپس به مصر مهاجرت کرد و در آن‌جا نزد استادانی چون ابن الجميزى و علی بن هبةالله به درجات علمی رسید. مورخان او را از عالمان عارف، اهل ورع و زاهد در دنیا توصیف می‌کنند.

قرطبی در فقه پیرو مذهب مالکی و در اعتقادات پایبند به آرای اشعری بود. او در تفسیر آیات فقهی، ضمن نقل آرای دیگران، دیدگاه‌های مالک بن انس را بیان و اثبات کرد، هرچند در مواردی که دلیل محکم‌تری یافت، اقوال دیگران را بر فتوای مالک مقدم کرد.

روش تفسیری قرطبی در الجامع لأحكام القرآن، تفسیری مفصّل، جامع و با گرایش فقهی است. او ابتدا آیه را می‌آورد، سپس به ذکر مسائل دیگر مانند احکام فقهی، سبب نزول، قرائات، لغت و اعراب می‌پردازد. او در این تفسیر، روایات و سخنان را با ذکر نام گوینده و مأخذ نقل کرد.

گرایش اصلی قرطبی، فقهی و کلامی بود. او در تفسیر، پیش‌فرض‌های کلامی اشعری خود را دخالت داد و جنبه‌های کلامی آیات را بر پایه عقاید اشعری توجیه کرد. او با شجاعت در بیان حق، حکام دوران خود را به کج‌روی و ستم متهم کرد.

مهم‌ترین اثر قرطبی الجامع الأحكام القرآن است. از دیگر آثار مهم او می‌توان به التذكرة في أحوال الموتى و أمور الآخرة (در معادشناسی)، الأسنى في شرح أسماء الله الحسنى، التذكار في أفضل الأذكار و… اشاره کرد.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌فقه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

«الجامع لأحكام القرآن»، که به تفسير القرطبی مشهور شد، اثر ابوعبداللّه محمد بن احمد انصارى قرطبى است. این کتاب تفسیری مفصل با گرایش فقهی و جامع است که به زبان عربی نگارش یافت. این اثر از نظر سبک تألیف و مشتمل بودن بر آراء و اقوال گوناگون، و عنایت به لغت و ادب و فقه، از بهترین تفاسیر به شمار می‌رود. این تفسیر در میان تفاسیر هم‌موضوع خود جایگاه مهمی یافت.

بخش عمده کتاب به بیان احکام فقهی و اختلاف مذاهب فقهی اختصاص یافت، اما زوایای دیگر آيات مانند مباحث كلامی، اخلاقی و ادبی پوشیده نماند. قرطبی از منابع متعددی همچون تفسیر طبری، احکام القرآن ابن عربی و کشاف زمخشری بهره برد. این اثر بر مفسران بزرگی همچون ابن کثیر و شوکانی تأثیر گذاشت.

کتاب در ۲۰ جلد تنظیم شد و در مقدمه آن به مباحثی مانند قرائات، اعراب، اعجاز و عدم تحریف قرآن پرداخته شد. در شیوه تفسیر، قرطبی نخست آیه را ذکر کرد، سپس به بیان احکام، ذکر سبب نزول، قرائات مختلف، لغت و اعراب پرداخت. او در فقه پیرو مالک بن انس بود و دیدگاه‌های او را اثبات کرد و در اعتقادات به آرای اشعری پایبند بود. این تفسیر سرشار از داده‌های تاریخی، روایی، ادبی و کلامی است و در نزد اهل‌سنت جایگاه بسیار مهمی دارد.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

۳.  تفسیر  المنير فى العقيدة و الشريعة والمنهج

آشنایی با مفسّر

وهبة بن مصطفى زحیلی دمشقی (متولد ۱۳۵۱ و متوفای ۱۴۳۷ هجری قمری)، مفسر، فقیه، حقوق‌دان و از دانشوران سخت‌کوش و هوشمند سوریه بود. او فرزند شیخ مصطفی زحیلی بود و در شهر دیر عطیه، از نواحی دمشق، به دنیا آمد. وی تحصیلات خود را در دمشق و در دانشکده شریعت گذراند و در سال ۱۳۷۶ هجری قمری دکترای خود را از دانشگاه الازهر دریافت کرد. او در دانشگاه دمشق و نیز در دانشگاه‌های امارات و بنغازی، رئیس بخش فقه اسلامی و مذاهب آن و رئیس دانشکده شریعت و قانون بود.

زحیلی عالم اهل‌سنت سوری بود و در فقه پیرو یکی از مذاهب اهل‌سنت به‌شمار می‌رفت. روش او در تفسیر المنیر، جنبه‌های تقریب بین مذاهب را در خود داشت، هرچند که متأسفانه توجهی به فقه اماميه نشد و تنها در موارد محدودی، دیدگاه فقهی شیعه بیان شد.

روش تفسیری او در تفسير المنير، تفسیری مفصّل، جامع و تحلیلی با گرایش فقهی و اجتهادی است. او برای رساندن مستقیم پیام قرآن به مخاطب، زوائد و اختلاف‌های تفسیری را حذف کرد. او در این تفسیر، آیات را به بخش‌های گوناگون تقسیم کرد و برای هر بخش عناوین مشخصی تعیین کرد و مباحثی چون اعراب، بلاغت و فقه الحیاة را شرح داد.

گرایش فکری زحیلی به دلیل تألیفات پرشمارش، فقهی و اصولی بود و بیشتر نوشته‌هایش به فقه و اصول فقه اختصاص یافت. با این حال، در برخی مباحث کلامی، گرایش اشعری‌گری او در تفسیر نمایان شد؛ از جمله در مسئله رؤیت که طبق مذهب ظاهرگرایان گذشته عمل کرد.

دکتر وهبه زحیلی بیش از ۳۰ تألیف ارزشمند داشت که در تدریس و تألیف بسیار فعال بود. مهم‌ترین آثار او عبارت‌ از التفسیر المنیر، الفقه الاسلامى و ادلته، و اصول الفقه الاسلامى و… است.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌فقه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

«التفسير المنير في العقيدة و الشريعة و المنهج» اثر وهبة زحيلى، مفسر و عالم اهل‌سنت سورى، است. این تفسیر مفصل در ۱ جلد و ۳۲ جزء نگارش یافت و چاپ اول آن در سال ۱۴۱۱ هجری قمری منتشر شد. زحیلی این تفسیر را برای پاسخگویی به نیازهای گروه‌های گوناگون مردم با سطح فرهنگی متوسط تألیف کرد.

نویسنده تفسیرهای قدیمی را به مثابه دائرةالمعارفی بزرگ دانست، لذا تلاش کرد با حذف زوائد و اختلاف‌های تفسیری، مقصود آیه را مستقیماً در ذهن خواننده جا دهد. او از تفاسیر معتبری چون قرطبی، فخر رازی، ابن کثیر، کشاف و طبری بهره فراوان برد و روش تحلیلی و اجتهادی را در پیش گرفت. هدف تفسیر، رساندن پيام قرآن به علاقه‌مندان بود و جنبه‌های تقریب بین مذاهب نیز در آن وجود دارد.

ساختار کتاب بر اساس ترتیب سوره‌های قرآن بنا شد. مفسر هر سوره را به چندین بخش تقسیم کرد و برای هر بخش عناوین مشخصی تعیین کرد. او در هر بخش مباحث متنوعی چون ذکر مکّی یا مدنی بودن، فضیلت و سازگاری آن با سوره قبل، اعراب آیات، بلاغت، مفردات لغوی، سبب نزول، تناسب آیات و در نهایت تفسیر و بیان احکام را آورد.  کاربرد اصلی تفسیر، ارائه مرجعی جامع برای احکام فقهی و مباحث عقیدتی با نثری روان است.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

جدول مقایسه تفاسیر فقهی

*  جهت مطالعه بیشتر در این زمینه، به راهیاب‌های پژوهش مراجعه کنید.