بزرگترین دانشنامه‌های جهان اسلام

مقدمه

دانشنامه‌ها نقش مهمی در سامان‌دهی، تولید و انتقال دانش ایفا می‌کنند؛ به‌ویژه در حوزه مطالعات اسلامی که گستره‌ای وسیع از علوم، اندیشه‌ها و تاریخ تمدن مسلمانان را دربرمی‌گیرد. در دهه‌های اخیر، با گسترش فعالیت‌های علمی و پژوهشی در ایران، چندین دانشنامه مهم شکل گرفته‌اند که تلاش می‌کنند اطلاعات تخصصی و مستند درباره علوم اسلامی را با رویکردی نظام‌مند و قابل‌استفاده در اختیار پژوهشگران، طلاب و علاقه‌مندان قرار دهند. هر یک از این منابع، از لحاظ رویکرد علمی، ساختار محتوایی و دامنه پوشش، ویژگی‌های خاصی دارند که شناخت آنها برای انتخاب مرجع مناسب پژوهش اهمیت دارد.

در میان این آثار، دانشنامه علوم اسلامی، دانشنامه جهان اسلام و دائرةالمعارف اسلام‌پدیا، ویکی‌شیعه، دانشنامه اهل‌بیت (علیهم السلام) از جایگاه برجسته‌تری برخوردارند. این پنج مجموعه ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و فناوری نوین، در مسیر ارائه محتوای معتبر و به‌روز درباره علوم اسلامی و فرهنگ مسلمانان گام برداشته‌اند.

این دانشنامه‌های جامع پوشش وسیعی از حوزه‌های مختلف دارند و هدفشان ارائه اطلاعات کلی در موضوعات گوناگون است. در مقابل، دانشنامه‌های اختصاصی تنها به یک حوزه خاص، مانند علوم اسلامی (فقه، تفسیر، کلام و …) می‌پردازند و به‌طور تخصصی و با دقت علمی بالا برای پژوهشگران و دانشجویان همان رشته طراحی می‌شوند.

دانشنامه علوم اسلامی

دانشنامه علوم اسلامی، پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی است. این دانشنامه در سال ۱۳۸۹ راه‌اندازی شد. دانشنامه اسلامی با هدف ارتقای سطح دسترسی به دانش اسلامی و تسهیل پژوهش‌های مرتبط فعالیت خود را آغاز کرد. این دانشنامه به تبيين، توضيح و تفسير موضوعات اسلامی، وقایع تاریخ و شخصیت‌ها با رویکرد شیعه اثنی‌عشری می‌پردازد.

نهاد متولی دانشنامه علوم اسلامی، پژوهشکده مدیریت اطلاعات اسلامی است. دانشنامه علوم اسلامی اطلاعات خود را با استفاده از اصطلاح‌نامه علوم اسلامی طبقه‌بندی می‌کند تا دسترسی به مفاهیم مختلف تسهیل شود. ساختار هر اصطلاح شامل حوزه اصلی، واژه‌های وابسته، درختواره اصطلاحات و نمایه موضوعی منابع است. دانشنامه اسلامی ساختار وبگاهی ویکی‌مانند دارد و شامل ناوبری، ابزارهای شخصی و تقویم وقایع تاریخی است.

دانشنامه علوم اسلامی در حال حاضر بر رشته‌های تخصصی اصول فقه، فقه، علوم قرآنی، و اعلام و شخصیت‌ها تمرکز دارد. این سایت در آینده رشته‌های دیگری همچون کلام، اخلاق، فلسفه و علوم‌حدیث را نیز به دانشنامه اضافه می‌کند. دانشنامه اسلامی نیز حوزه‌هایی مانند قرآن، اهل البیت، حدیث، اعتقادات، فقه و حقوق، و تاریخ و تمدن را پوشش می‌دهد.

بررسی آماری دانشنامه علوم اسلامی نشان داد که این پایگاه بیش از ۵۰,۰۰۰ اصطلاح در رشته فقه و بیش از ۱۰,۰۰۰ اصطلاح در علوم قرآنی را شامل شد. همچنین، در حوزه اصول فقه، بیش از ۶۰۰۰ اصطلاح و در بخش اعلام و شخصیت‌ها، بیش از ۱,۱۰۰ شخصیت را در بر گرفت. دانشنامه اسلامی تا این لحظه، ۱۴٬۱۷۰ مقاله منتشر کرد.

دانشنامه علوم اسلامی با بهره‌گیری از فناوری، بستری را فراهم کرد تا کاربران بتوانند به صورت تعاملی در تولید و گسترش دانش اسلامی مشارکت کنند. همچنین، این سایت دسترسی به منابع دیجیتالی مرتبط با هر موضوع را فراهم ساخت.

جهت مطلالعه بیشتر: اهل‌البیت

دانشنامه جهان اسلام

بنیاد دائرة المعارف اسلامی نهاد متولی دانشنامه جهان اسلام است و تمام حقوق مادی و معنوی این سایت به این بنیاد تعلق دارد. این دانشنامه نتیجه‌ی سال‌ها تلاش پژوهشگران در عرصه فرهنگ و هنر ایران و اسلام است. تدوین این مجموعه تحت ریاست عالیه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و زیر نظر دکتر غلامعلی حداد عادل انجام شد. این اثر سترگ و مرجع، با هدف ارایه دستاوردهای محققان، سنگ بنای محکمی برای آیندگان گذاشت تا مخاطبان به پاسخ پرسش‌های خود برسند.

سازمان علمی بنیاد دائرة المعارف اسلامی از ۱۶گروه علمی تشکیل شد که گستره‌ی موضوعی وسیعی را پوشش می‌دهد. این گروه‌ها وظیفه سفارش، تألیف، ارزیابی و ویرایش مقالات را بر عهده گرفتند و هر فرد در قلمرو کار خود تخصص ویژه‌ای دارد. محورهای موضوعی اصلی شامل عرفان، فلسفه، ادبیات و زبان‌ها، تاریخ علم، کلام و فرق، قرآن و حدیث، فقه و حقوق، تاریخ اجتماعی، هنر و معماری و اسلام معاصر است. همچنین، گروه‌های تخصصی منطقه‌ای مانند شبه قاره هند و جنوب شرق آسیا، مطالعات غرب جهان اسلام، آسیای صغیر و بالکان، تاریخ ایران و اسلام و جغرافیا وجود دارد.

بخش‌های مختلف سایت شامل صفحه اصلی، درباره ما، انتشارات، اطلاع رسانی، مدخل، مقالات و کتابخانه است. بخش‌های الفبایی از «الف» تا «ی» ساختار کلی دانشنامه را در بر می‌گیرد. تا میانه زمستان ۱۴۰۳، جلد ۳۴دانشنامۀ جهان اسلام منتشر شد. مقالات این جلد بخشی از حرف «ع» را شامل می‌شود که از مدخل «عبدالمطّلب‌بن هاشم» شروع شده و تا «عربستان سعودی» ادامه یافت. این روند نگارش با همکاری برجسته‌ترین محققان ادامه می‌یابد.

نقاط قوت دانشنامه جهان اسلام، مشارکت جمع ارجمندی از استادان و پژوهشگران داخلی و دانشورانی از کشورهای دیگر در تهیه و تدوین مقالات است. این مشارکت عظیم، مجموعه را به یک اثر مرجع و سترگ برای آیندگان تبدیل کرد.

جهت مطالعه بیشتر: دانشنامه جهان اسلام / ویکی‌شیعه

دائرة المعارف اسلام پدیا

دایره المعارف اسلام پدیا یک دانشنامه اسلامی جامع است. این پلتفرم به بررسی ابعاد مختلف اسلام و تمامی مذاهب اسلامی می‌پردازد. اسلام پدیا با هدف ارائه اطلاعات معتبر و به‌روز، به پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه اسلام خدمت می‌کند. این دانشنامه تنها مطالب اسلامی یا آنچه مقدمه (مبادی قریبه) مباحث اسلامی محسوب می‌شود را در خود جای داده است.

نهاد متولی دایرة المعارف اسلام پدیا، مؤسسه فرهنگی رواق حکمت است. این سایت یک مرجع است و بر اتقان و اعتبار مطالب تأکید می‌کند. تلاش مؤسسه در پاسخ‌گویی بر این تمرکز دارد که پاسخ‌های محققین از جامعیت و اعتبار علمی برخوردار باشد تا بتوان آن را نظر اسلام شمرد. مدیریت این دانشنامه تحت نظارت تیم مدیریتی و ریاست مؤسسه فرهنگی رواق حکمت انجام می‌شود.

توسعه این پلتفرم در ۳فاز مشخص برنامه‌ریزی شد. فاز اول شامل راه‌اندازی پایگاه و گردآوری منابع توسط محققان رواق حکمت است. فاز دوم، پلتفرم را به‌عنوان بستری مشترک برای مراکز و پژوهشگران فعال در حوزه مطالعات اسلامی تعریف کرد. در فاز سوم، عموم علاقه‌مندان نیز با عضویت و تحت نظارت تیم مدیریت می‌توانند در تولید محتوا مشارکت کنند. همچنین، مقالات دانشنامه بر اساس ساختار حروف الفبا تنظیم شد.

اسلام پدیا همۀ ابعاد اسلام و همۀ مذاهب اسلامی را در بر می‌گیرد؛ از این رو، از جهت قلمرو و نگاه، از جامعیت برخوردار است. محورهای موضوعی آن شامل علوم اخلاق و معنویت، تاریخ و سیره، فقه و اصول، قرآن، کلام و .. می‌شود. حوزه‌هایی مانند سیره معصومین (علیهم‌السلام)، تاریخ شخصیت‌ها و ادیان و مذاهب نیز در این دانشنامه پوشش یافت.

سایت در فاز اول فقط به زبان فارسی عرضه شد. با این حال، تیم توسعه تلاش می‌کند تا در آینده نزدیک زبان‌های دیگر را نیز به سایت اضافه کند تا مخاطبان بیشتری را پوشش دهد. تیم رواق حکمت زمان بهره‌برداری هر فاز از پروژه را در بازه زمانی ۶ماه تا یک سال قرار داد. اسلام پدیا یک سایت پاسخ‌گویی نیست و کاربران برای پاسخ پرسش‌های خود باید به سایت اسلام کوئست مراجعه کنند.

جهت مطالعه بیشتر: دائره المعارف اسلامی / توسعه و توانمندسازی علوم اسلامی

ویکی‌شیعه

ویکی‌شیعه یا دانشنامه مجازی مکتب اهل‌بیت، دانشنامه‌ای اینترنتی است که در حوزه تشیع فعالیت می‌کند. این دانشنامه بر روی نرم‌افزار مدیاویکی اجرا شد و هدف از تأسیس آن، توضیح تمامی مفاهیم و مسائل دخیل در شناخت تشیع است. ویکی‌شیعه فعالیت خود را در خرداد ۱۳۹۲ شمسی آغاز کرد.

این دانشنامه وابسته به مجمع جهانی اهل‌بیت است. ستاد اصلی این پلتفرم در شهر قم قرار دارد. پژوهشگران حوزوی و دانشگاهی، پدیدآورندگان مقالات این دانشنامه هستند. مسئولان این پروژه، هدف از تأسیس آن را جبران ضعف در معرفی شیعه و ایجاد منابع دانشنامه‌ای اعلام کردند.

این دانشنامه شامل بخش‌هایی چون فهرست الفبایی مقاله‌ها، ناوبری، و ابزارهای عمومی است. و بر اساس قوانین حاکم، از ارائه نظرات شخصی و نظریات جدید اثبات نشده پرهیز می‌کند و قضاوت در خصوص اختلاف‌های علمی و تاریخی را بر عهده مخاطبان قرار می‌دهد. همچنین این سایت شامل تقویم مناسبت‌ها و وقایع تاریخی می‌باشد.

موضوعات اصلی این دانشنامه تمامی مفاهیم مرتبط با تشیع را شامل می‌شود. این موضوعات شامل عقاید، افراد، علوم اسلامی، کتاب‌ها، اماکن، حوادث، مراسم، مناسک و فرقه‌ها است. فهرست موضوعی سایت نیز حوزه‌هایی چون باورها، تاریخ، جغرافیا، سیاست و فرهنگ را پوشش داد.

ویکی‌شیعه به بیش از ۲۲زبان فعالیت می‌کند. تا ۱۴۰۲ شمسی، این دانشنامه در مجموع زبان‌ها ۳۲هزار مقاله داشت و زبان فارسی نیز بیش از ۹هزار مقاله را در خود جای داد. بازدیدهای این دانشنامه تا شهریور ۱۴۰۱، حدود ۶۰۰ میلیون اعلام شد.

ویکی‌شیعه در ابتدای کار خود مطالب را به ۶ زبان عرضه کرد. در خرداد ۱۴۰۲، از لوگوی اختصاصی خود رونمایی کرد که شامل حروف “و”، “w” و گنبد، به عنوان نماد شیعی است. یکی از نقاط قوت دانشنامه، استفاده از اطلاعات مستند کتابخانه‌ای است؛ به‌طوری‌که ۸۸درصد از مدخل‌های افراد آن در بانک مستند اشخاص کتابخانه ملی ایران ثبت شد.

جهت مطالعه بیشتر: ویکی‌شیعه / ویکی‌پدیا

دانشنامه اهل‌بیت (علیهم‌السلام)

دانشنامه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) یک مجموعه مقالاتی است که به معرفی اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، معارف و موضوعات مربوط به آنان می‌پردازد. نگارش مدخل‌های این دانشنامه از سال ۱۳۹۲ شمسی آغاز شد و نخستین جلد آن در بهار ۱۴۰۳ شمسی در قم منتشر شد. این اثر با هدف تبیین مستند شخصیت اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، بازآرایی تعالیم آنان بر اساس نیازهای معاصر، و زدودن غبار جهل و خرافات از آموزه‌های اهل‌بیت (علیهم‌السلام) تدوین شد.

متولی این دانشنامه، پژوهشکده تاریخ و سیره پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی است. این پژوهشگاه وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم است. شورای علمی دانشنامه وظیفه سیاست‌گذاری و تأیید نهایی مداخل را بر عهده گرفت.

این دانشنامه مقالات را به صورت الفبایی تنظیم و ارائه کرد. ساختار سازمانی آن شامل ۳کارگروه اصلی «تاریخ و سیره»، «کلام و اندیشه سیاسی و اجتماعی»، و «فقه و اخلاق» است. مداخل مربوط به چهارده معصوم (علیهم‌السلام) از ترتیب الفبایی مستثنی شدند و در ۳جلد نخست قرار گرفتند. مقالات شامل ارجاعات به صورت پاورقی، معرفی مداخل مرتبط در ابتدا، و پیشینه تحقیق در انتهای هر مدخل هستند.

دانشنامه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) مفاهیم و مصطلحات گوناگون قرآنی، کلامی، اخلاقی، فقهی، سیاسی و اجتماعی را پوشش داد. همچنین، به تاریخ اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، خاندان‌ها، اماکن، کتب، شخصیت‌ها، فرقه‌ها، و آداب و رسوم مربوط به ایشان می‌پردازد. یکی از سیاست‌های اصلی آن، محور قرار دادن اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در تقریب و وحدت اسلامی است.

جلد نخست این دانشنامه بیش از ۸۰۰صفحه را شامل شد. جلد اول مداخل مربوط به حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، امام علی (علیه‌السلام)، حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) و امام حسن (علیه‌السلام) را در بر گرفت. شمارگان چاپ اول این جلد ۵۰۰ نسخه بود. این دانشنامه تلاش می‌کند تا استناد به منابع دست اول را حفظ کند و در عین جامعیت، از زیاده‌نویسی‌های بیهوده بپرهیزد.

جهت مطالعه بیشتر:  ویکی‌شیعه / اهل‌بیت (علیه‌السلام)

جدول مقایسه دانشنامه‌های جامع جهان اسلام

*  جهت مطالعه بیشتر، به راهیاب‌های دانش مراجعه کنید.