معرفی اجمالی
پیام حضرت آیتالله خامنهای رهبر انقلاب اسلامی در همایش بینالمللی یکصدمین سالگشت بازتأسیس حوزهی علمیهی قم: «برآمدنِ حوزهی مبارک قم در طلیعهی قرن چهاردهم هجری شمسی، پدیدهای بینظیر بود که در میانهی حوادثی بزرگ و سهمگین رخ داد؛ حوادثی که فضای منطقهی غرب آسیا را تیرهوتار و زندگی ملّتهای آن را دستخوش آشفتگی و تباهی کرده بود.»
حوزهٔ علمیهٔ قم بزرگترین و مهمترین مرکز آموزشی، پژوهشی و تربیتی شیعه در جهان معاصر است که در شهر قم، در جنوب تهران، قرار دارد. حوزه علمیه بهعنوان زیستبوم علوم اسلامی در یک منطقه جغرافیایی خاص، مهمترین پایگاه تولید، حفظ و ترویج علوم دینی محسوب میشود. این حوزه با تمرکز بر علوم اسلامی همچون فقه، اصول، تفسیر، حدیث، کلام، فلسفه و عرفان، نقش محوری در تولید علم دینی و تربیت مراجع تقلید، علما، و روحانیان ایفا میکند. حوزهٔ قم در قالب نظام سنتی حوزوی اداره میشود و افزون بر آن، مجموعهای از مؤسسات آموزشی، پژوهشی و بینالمللی را نیز در بر میگیرد. همچنین، مهمترین مجلات علمی و تخصصی علوم اسلامی در قم منتشر میشود که نقش کلیدی در تبادل و توسعه دانش دینی دارند.
مکتب و حوزهٔ حدیثی قم (در کنار کوفه و بغداد) یکی از سه حوزهٔ حدیثی کهن در تاریخ علمی جهان تشیع بود و در قرن پیشین توسط عبدالکریم حائری یزدی در سال ۱۳۰۱ خورشیدی تجدید حیات شد؛ بهگونهای که وی را مؤسس حوزهٔ علمیهٔ قم نامیدهاند. حوزهٔ علمیهٔ قم، با تلاشهای افرادی همچون میرزا محمد فیض قمی، محمدتقی بافقی، مهدی پایینشهری قمی، میرزا محمد ارباب قمی، محمدرضا شریعتمدار ساوجی و چند تن دیگر و در نهایت با استقرار عبدالکریم حائری یزدی (معروف به مجدِّد حوزهٔ قم) در این شهر، جانی دوباره گرفت. برای ادارهٔ این حوزهٔ علمیه، نهادها و نظامهای مشخصی وضع شده است.
آشنایی با احیاگر
عبدالکریم حائری یزدی (۱۲۷۶ ـ ۱۳۵۵ق) معروف به آیتالله مؤسس از مراجع تقلید شیعه، بنیانگذار و زعیم حوزه علمیه قم از سال ۱۳۰۱ش تا ۱۳۱۵ش بود، آیتالله حائری سالهای طولانی در حوزه علمیه کربلا، سامرا و نجف تحصیل کرد. او در سال ۱۳۳۳ق/۱۲۹۳ش برای همیشه به ایران بازگشت و در ابتدا به اداره حوزه علمیه اراک مشغول شد. آیتالله حائری در سال ۱۳۴۰ق (۱۳۰۱ش) به دعوت عالمان قم، به آن شهر رفت و با شکلدادن به حوزه علمیه قم و بر عهده گرفتن ریاست آن، در قم ماندگار شد.
آیتالله حائری در دوران ریاست حوزه قم بیش از هر چیز به برنامهریزی برای تثبیت و پیشرفت حوزه میاندیشید. تحول در روشهای آموزش در حوزه، تخصصی شدن ابواب فقه، توسعه دامنه معلومات دانشپژوهان حوزه، حتی آموزش زبانهای خارجی، و بهطور خلاصه تربیت محقق و مجتهد، از برنامههای او بود.
برای آشنایی بیشتر: اینجا
تاریخچه
1. آغاز تاریخی حوزه قم
با مهاجرت خاندان شیعی اشعری از کوفه به قم در قرن دوم هجری، فضای فرهنگی و مذهبی شهر به سمت تشیع سوق پیدا کرد. این خاندان با ترویج قرآن، حدیث و آموزههای اهل بیت، زمینه شکلگیری اولین نهادهای علمی شیعی را فراهم آوردند.
2. نقش امامان و وکیلان
حضور نمایندگان و فرزندان ائمه (علیهمالسلام) در قم، مانند وکلای خاص در دوره غیبت صغری، نقشی مؤثر در تأسیس و تقویت حوزه علمیه ایفا کرد. وجود حرم فاطمه معصومه (س) نیز به گسترش علمی و معنوی شهر کمک شایانی کرد.
3. شکوفایی اولیه حوزه
در قرون دوم تا چهارم هجری، قم به یکی از مراکز حدیثنگاری شیعی بدل شد. عالمانی چون ابراهیم بن هاشم کوفی، حدیث شیعه را از کوفه به قم آوردند. احادیث در این دوره بهصورت موضوعی تدوین و تدریس میشدند؛ شاخص آن، حوزه حدیثی شیخ صدوق بود.
4. دوران افول در زمان سلجوقیان و مغول
با سلطه سلجوقیان سنیمذهب و سپس حمله مغول، حوزه قم دچار افت شد. مدارس تعطیل، کتابخانهها نابود و حضور علمی علما کاهش یافت. با این حال، هویت شیعی شهر حفظ شد و برخی فعالیتهای محدود ادامه داشت.
5. احیای دوباره در عصر صفوی
در دوران صفویه، با رسمی شدن مذهب شیعه در ایران، حوزه قم جان تازهای گرفت. علمایی مانند شیخ بهایی، ملاصدرا و فیض کاشانی در این دوره در قم تدریس میکردند و حوزه از حمایت دولت برخوردار بود.
6. شکوفایی محدود در دوره قاجار
در قرن سیزدهم هجری، عالمانی چون میرزای قمی در قم فعالیت داشتند. مدارس مهمی مانند فیضیه و دارالشفا تأسیس شدند، اما حوزه قم هنوز مرکزیت حوزه نجف را نداشت و تا حدی محدود بود.
7. تأسیس حوزه نوین با حائری یزدی
در سال ۱۳۰۱ شمسی، آیتالله شیخ عبدالکریم حائری به دعوت علما به قم آمد و با احیای مدارس و ساماندهی دروس، حوزه علمیه نوین قم را بنیان گذاشت. این حوزه بهتدریج به یکی از قطبهای علمی شیعه تبدیل شد.
8. رشد معاصر و مدیریت نهادینه
پس از حائری، شاگردان برجستهاش و سپس آیتالله بروجردی زعامت حوزه را بر عهده گرفتند. پس از آن، شورای مدیریت حوزه علمیه تشکیل شد. امروز، حوزه علمیه قم بزرگترین نهاد آموزشی شیعه در جهان اسلام است.
برخی از علمای طراز اول
| نام علمای درگذشته | تاریخ وفات |
|---|---|
| سید محمدتقی خوانساری | ۱۳۳۱ |
| سید محمد حجت کوهکمرهای | ۱۳۳۱ |
| سید صدرالدین صدر | ۱۳۳۲ |
| سید محمدحسین بروجردی | ۱۳۴۰ |
| محقق داماد (سید محمد محقق داماد) | ۱۳۴۷ |
| علامه سید محمدحسین طباطبایی | ۱۳۶۰ |
| آقا مرتضی حائری (مرتضی حائری یزدی) | ۱۳۶۴ |
| سید محمد کاظم شریعتمداری | ۱۳۶۵ |
| روحالله موسوی خمینی | ۱۳۶۸ |
| شهابالدین مرعشی نجفی | ۱۳۶۹ |
| میرزا کاظم تبریزی | ۱۳۷۴ |
| سید مهدی حسینی روحانی | ۱۳۷۹ |
| اسماعیل صالحی مازندرانی | ۱۳۸۰ |
| آیتالله محمد فاضل لنکرانی | ۱۳۸۶ |
| حسینعلی منتظری | ۱۳۸۸ |
| سید عبدالکریم موسوی اردبیلی | ۱۳۹۵ |
| محمدتقی مصباح یزدی | ۱۳۹۹ |
| یوسف صانعی | ۱۳۹۹ |
| حسن حسنزاده آملی | ۱۴۰۰ |
| سید محمدصادق روحانی | ۱۴۰۱ |
| علمای در قید حیات |
|---|
| حسین نوری همدانی |
| ناصر مکارم شیرازی |
| سید موسی شبیری زنجانی |
| جعفر سبحانی |
| عبدالله جوادی آملی |
مرکز مدیریت حوزه علمیه قم
حوزههای علمیه در تاریخ اسلام و مذهب تشیع جایگاه والایی دارند و نقش اساسی آنها در تولید، توزیع و ترویج علوم اسلامی و پاسداری از حریم دین اسلام و اعتقادات بر کسی پوشیده نیست. از این رو، همیشه ملجأ و پناهگاه مردم در ناملایمات روزگار بودهاند و بحمدلله توانستهاند همگام با نیازهای بشر حرکت مؤثر و رو به تکاملی داشته باشند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و نقش جدی روحانیت در شکلگیری و تداوم آن ، ضرورت نظاممند کردن فرآیند آموزشی و تربیتی طلاب علوم دینی ، مورد توجه بنیانگذار جمهوری اسلامی حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدسسره قرار گرفت که بر این اساس در اسفند ماه سال ۱۳۵۹(هجری شمسی)فرمان تأسیس نهادی به عنوان شورای مدیریت حوزه علمیه را صادر فرمودند.
از اوایل سال ۱۳۶۰ (هجری شمسی) بر اساس طرحی که حضورشان ارائه گردید و مورد تصویب قرار گرفت تشکلی ۹ نفره (مرکب از نمایندگان حضرت آیت الله العظمی امام خمینی(ره) و حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی(ره) و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم) ترتیب داده شد که با تشکیلاتی محدود و در عین حال منسجم، آغاز به فعالیت نمودند.
اعضای شورای مدیریت حوزه علمیه در ابتدای تأسیس
- نمایندگان حضرت امام (ره): آیت الله حسین راستی کاشانی دامتبرکاته ، آیت الله سیدمحمد ابطحی(ره) ،آیت الله سیدجعفر کریمی دامتبرکاته
- نمایندگان حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی:آیت الله علی افتخاری (ره) ،آیت الله جلال الدین طاهر شمس ره، آیت الله احمدصابری همدانی دامت برکاته.
- نمایندگان جامعه مدرسین حوزه علمیه: آیت الله محمد فاضل لنکرانی (ره)، آیت الله سیدعلی محقق داماد دامتبرکاته، آیت الله میرزا محسن دوزدوزانی دامتبرکاته
آدرس سایت مرکز: اینجا
برخی از مهمترین مراکز آموزشی
| نام دانشگاه | نام دانشگاه |
|---|---|
| دانشگاه مفید | دانشگاه ادیان و مذاهب |
| دانشگاه باقرالعلوم (ع) | دانشگاه قرآن و حدیث |
| دانشگاه معارف اسلامی | دانشگاه تربیت مدرس – پردیس قم (الهیات و معارف اسلامی) |
| دانشگاه امام صادق (ع) | دانشگاه مجازی المصطفی (ص) |
رشته ها و گرایش ها
رشتههای اصلی و مراکز تخصصی
| ستون اول | ستون دوم |
|---|---|
| فقه و اصول | فقه مقارن |
| فقه قضا | فقه خانواده |
| فقه تربیتی | فقه اقتصادی |
| فقه حکومتی | فقه سیاسی |
| فقه سلامت | فقه رسانه |
| فقه هنر | فقه محیط زیست |
| حقوق اسلامی | تفسیر قرآن کریم |
| علوم قرآن | تفسیر موضوعی |
| تفسیر تطبیقی | علوم حدیث |
| حدیث تطبیقی | حدیثپژوهی |
| کلام اسلامی | کلام تطبیقی |
| امامتپژوهی | مهدویت |
| فرق و ادیان | فلسفه اسلامی |
| حکمت متعالیه | فلسفه دین |
| عرفان اسلامی | منطق اسلامی |
| اخلاق اسلامی | تربیت اسلامی |
| تربیت کودک و نوجوان | مشاوره خانواده اسلامی |
| روانشناسی اسلامی | سبک زندگی اسلامی |
| تبلیغ اسلامی | تبلیغ تخصصی |
| تبلیغ کودک و نوجوان | تبلیغ بینالملل |
| دین و رسانه | دین و فضای مجازی |
| مطالعات فرهنگی اسلامی | تاریخ اسلام |
| تاریخ تشیع | سیره اهلبیت |
| تمدن اسلامی | تاریخ انقلاب اسلامی |
| زبان و ادبیات عرب | زبانشناسی عربی |
| آموزش زبان عربی | آموزش زبانهای خارجی |
| مدیریت اسلامی | مدیریت فرهنگی |
| سیاستگذاری فرهنگی | مطالعات راهبردی اسلام |
آشنایی با رشته های بیشتر و راه ارتباطی: اینجا
برخی از مهمترین مراکز وابسته
برخی از مهمترین پژوهشکدهها و بنیادها
برای مشاهده پست های بیشتر به دسته مراکز آموزشی در سایت مراجعه کنید.
