مهم‌ترین تفاسیر کلامی قرآن کریم

مقدمه

تفسیر کلامی یکی از گرایش‌های مهم تفسیر اجتهادی و عقلی قرآن است که با تکیه بر استدلال عقلی و مباحث علم کلام، به تبیین و دفاع از باورهای اعتقادی مفسر می‌پردازد. این رویکرد که با ظهور مباحث فرقه‌ای در دوران اسلامی رشد یافت، تلاش می‌کند آموزه‌های کلامی (مانند توحید، نبوت، معاد و مسائل اختلافی چون امامت و جبر و اختیار) را از آیات استخراج کند. تفاسیری مانند تفسیر قرآن شیخ مفید، التبیان، المیزان، التفسیر الکبیر و روح المعانی، مهم‌ترین نمونه‌های شیعی و سنی این گرایش هستند که در ذیل، مورد بررسی قرار می‌دهیم.

امتیازات تفسیر کلامی نسبت به دیگر رویکردها

تفسیر کلامی یک گرایش اجتهادی-عقلی است که هدف اصلی آن دفاع و تثبیت باورهای اعتقادی مفسر با استناد به آیات قرآن است. این رویکرد به‌ویژه در آیاتی که به اصول دین می‌پردازند، کاربرد دارد و برای مبارزه با عقاید خرافی و شبهات فرق دیگر از استدلال عقلی و مباحث کلامی بهره می‌گیرد.

مزیت تفسیر کلامی در مقایسه با رویکردهای دیگر، تمرکز بر حفظ هماهنگی با اصول قطعی دینی و کلامی است. برخلاف تفسیر فلسفی که ممکن است به تأویل‌های عمیق و دور از ظاهر دین برسد، تفسیر کلامی بر پایه‌های عقیدتی استوار است. همچنین، برخلاف تفسیر ادبی-لغوی که محدود به ظاهر لغات است، کلامی فراتر رفته و برخلاف تفسیر عرفانی که بر شهود تکیه دارد، بر استدلال‌های منطقی و عقلانی برای اثبات عقاید تکیه می‌کند.

تفسیر القرآن الکریم

آشنایی با مفسّر

محمد بن محمد بن نُعمان، مشهور به شیخ مفید و ابن المعلم، متکلم و فقیه برجسته امامیه در قرن‌های چهارم و پنجم قمری بود. او در ۳۳۶ یا ۳۳۸ هجری قمری در عُکبَری نزدیک بغداد به دنیا آمد. شیخ مفید از حدود ۴۰ سالگی ریاست شیعیان را در حوزه‌های فقه، کلام و حدیث بر عهده گرفت و فردی تیزفهم و پیشتاز در این دانش‌ها شناخته می‌شد.

وی، پیرو مذهب امامیه بود و مرجعیت و ریاست شیعه در عصر خویش به او منتهی گردید. ایشان نقش مؤثری در تثبیت هویت مستقل مکتب اهل بیت (علیه‌السلام) داشت و در مجالس علمی با علمای مذاهب مختلف مانند معتزله، زیدیه و اسماعیلیه مناظره می‌کرد.

شیخ مفید روش جدیدی در اجتهاد فقهی بنیان نهاد. روش فقهی وی رویکردی اعتدالی و میانه بود که افراط در عقل‌گرایی و یا صرفاً اکتفا به روایات بدون توجه به عقل را کنار گذاشت.

گرایش فکری شیخ مفید، نمایندگی مکتب کلامی بغداد بود. او برجسته‌ترین شخصیت این مکتب محسوب می‌شود و اندیشه‌های مکتب بغداد در دوران وی به اوج خود رسید. رویکرد فکری او میانه بود و در عین حال به نقد اندیشه‌های مکتب کلامی قم نیز می‌پرداخت.

شیخ مفید آثار متعددی نگارش کرد که تعداد آنها را بیش از ۲۰۰ کتاب کوچک و بزرگ ذکر کرده‌اند. المُقنِعَة در فقه، اوائل المقالات در کلام و الاِرشاد در شرح‌حال‌ امامان شیعه، معروف‌ترین آثار وی به شمار می‌روند.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌شیعه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

«تفسیر القرآن المجید» کتابی نیست که شیخ مفید مستقلاً تألیف کرده باشد، بلکه مجموعه‌ای از مباحث تفسیری، کلامی، تاریخی و فقهی است که محققان از ۳۱ اثر مختلف ایشان گردآوری کردند. این مجموعه، نمایانگر روش خاص کلامی شیخ مفید در مباحث تفسیری است که پیش از وی سابقه نداشت و به مناسبت هزارمین سالگرد درگذشت ایشان تدوین شد تا این روش به‌نام او ثبت گردد.

بارزترین ویژگی این تفسیر، بعد کلامی بی‌نظیر آن در میان تفاسیر شیعه تا آن زمان است. شیخ مفید مبدع سبک تفسیری کلامی-عقلی شناخته می‌شود که اصول خاص خود را دارد و بر روش استدلال قرآنی برای توضیح معتقدات و رد شبهات تکیه می‌کند.

مطالب این کتاب غالباً شکل موضوعی دارد و به مهم‌ترین مسائل پرداخته است. از آنجا که این مطالب از کتب مختلف گلچین شده، انتظار انسجام یک تألیف واحد را نباید داشت. روش تفسیری شیخ بر شاخصه‌هایی چون تفسیر قرآن به قرآن، استفاده از روایات و بهره‌گیری از شواهد لغوی و ادبی استوار است. این کتاب ۹۳ سوره از قرآن را بررسی کرده و در یک جلد ۶۰۰ صفحه‌ای منتشر شده است.

دسترسی به نسخه دیجیتال :   نورلایب

تفسیر التبیان فی التفسیر القرآن

آشنایی با مفسّر

محمد بن حسن طوسی (۳۸۵-۴۶۰ هجری قمری)، مشهور به شیخ طوسی و شیخ الطائفه، فقیه، محدث و متکلم نامور امامی قرن پنجم هجری قمری است. او در طوس متولد شد و در ۲۳ سالگی به بغداد مهاجرت کرد. و از محضر استادانی چون شیخ مفید و سید مرتضی بهره برد و پس از وفات سید مرتضی، رهبری دینی شیعه را بر عهده گرفت. شیخ طوسی پس از ناآرامی‌های بغداد، در سال ۴۴۹ هجری قمری به نجف هجرت کرد و حوزه علمیه بزرگ شیعه را در آن شهر بنیان نهاد.

وی از بزرگ‌ترین علما و مقَدم مذهب امامیه بود که ملقب به شیخ الطائفه شد. او در تمامی علوم اسلامی مانند فقه، تفسیر، کلام، اصول و رجال سرآمد و الگو شناخته می‌شد. همچنین کرسی تدریس علم کلام را در بغداد به فرمان خلیفه عباسی بر عهده داشت که نشان‌دهنده جایگاه علمی او در مذاهب مختلف است.

روش تفسیری شیخ طوسی، اجتهادی و عقل‌گرا است که از فضای علمی قرن ۴ و ۵ هجری قمری نشأت گرفت. او در تفسیر قرآن نگاهی جامع داشت و تمامی علوم قرآنی نظیر قرائت، لغت‌شناسی، نحو، کلام و فقه را به کار گرفت.

شیخ طوسی از سرآمدان مکتب کلامی عقل‌گرای بود و روش استادانش را به کمال رساند. او تحول در اجتهاد شیعی را آغاز کرد و عقل‌گرایی را در فقه و عقاید شیعه تثبیت نمود. او در مباحث اعتقادی، به مسائل کلامی پرداخت و آراء مخالفانی مانند مجبّره، مشبّهه و مُجسّمه را با استناد به قرآن به‌طور نقادانه پاسخ داد.

شیخ طوسی آثار پرشماری در علوم اسلامی از جمله فقه، حدیث، تفسیر و کلام دارد. مهم‌ترین آثار او عبارتند از التبیان فی تفسیر القرآن، تهذیب الأحکام و الاستبصار فی ما اختلف من الأخبار (که دو مورد اخیر جزو کتب اربعه حدیثی شیعه هستند). همچنین کتب مهمی چون الخلاف، المبسوط، النهایة در فقه، الغیبة در کلام و … از جمله آثار اوست.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌شیعه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

«اَلتِّبیان فی تفسیرِ القرآن»، اثر ابوجعفر محمد بن حسن طوسی است. این کتاب را اولین تفسیر کامل و جامع شیعی می‌دانند که در ۱۰ جلد تدوین شد. شیخ طوسی این تفسیر را به دلیل کاستی‌های تفاسیر پیشین، که تنها به یک جنبه (مانند لغت یا روایت) می‌پرداختند، نگاشت تا اثر جامع‌تری را ارائه کند.

این تفسیر به دلیل جامعیت، از همه کتب تفسیری زمان خود پیشی گرفت. این اثر همچنین نخستین تفسیر اجتهادی شیعه محسوب می‌شود که عقل‌گرایی قوی و برخاسته از فضای قرن‌های ۴ و ۵ هجری قمری در آن مشهود است.

مؤلف در این کتاب از تمامی علوم مربوط به فهم قرآن، مانند قرائت، لغت‌شناسی، اعراب، کلام و فقه بهره برد. محتوای کتاب، تفسیر کل قرآن به ترتیب سوره‌ها است. روش شیخ طوسی این‌گونه است که پس از ذکر آیه، واژه‌های نامفهوم و اختلاف قرائت‌ها بررسی می‌شود، سپس دیدگاه‌های تفسیری مختلف نقد و مفهوم آیه با «رعایت ایجاز لفظ و کمال معنا» بیان می‌گردد. همچنین، مباحث کلامی و فقهی مستفاد از آیه مطرح می‌شوند.

دسترسی به نسخه دیجیتال :   نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

تفسیر مفاتیح الغیب (معروف به التفسیر الکبیر)

آشنایی با مفسّر

ابوعبدالله محمد بن عمر رازی، مشهور به فخر رازی، ابن خطیب و امام المشککین، فقیه شافعی، فیلسوف، متکلم و دانشمند بزرگ معقول و منقول ایرانی در قرن ششم و هفتم هجری است. وی در سال ۵۴۳ یا ۵۴۴ هجری قمری در ری متولد شد و در سال ۶۰۶ هجری قمری در هرات درگذشت. ذهن فوق‌العاده کاوشگر او در تبحر وی در علوم مختلف کم‌نظیر بود.

مذهب فقهی فخر رازی شافعی و گرایش کلامی وی اشعری بود. او صراحتاً در تفسیر خود به دفاع از آموزه‌های کلامی ابوالحسن اشعری و رد آرای مخالفان، به‌ویژه معتزله، می‌پردازد. البته برخی به دلیل محبت و عنایت او به اهل‌بیت، وی را به تشیع نسبت داده‌اند.

روش تفسیری فخر رازی، عقلی و کلامی است و آن را جزء تفاسیر فلسفی شمرده‌اند. او آیه یا آیات را به اجزای مفهومی کوچک تجزیه کرده و سپس مسائل آن را از ابعاد مختلفی چون قرائت، لغت، فقه، کلام و فلسفه بررسی می‌کند. وی همچنین اهتمام جدی به بیان مناسبات میان آیات و سور قرآن کریم داشت.

گرایش فکری غالب فخر رازی، کلام اشعری بود؛ با این حال، او دارای ذهنی نقاد و تحلیلگر بود. وی در اصول مسلم فلسفی تشکیک کرده و بر فلاسفه ایرادات سختی وارد آورد و به همین دلیل به امام المشککین ملقب گشت. او از روش قیاسی و برهانی برای تقویت علم کلام استفاده نمود.

فخر رازی آثار متعددی در رشته‌های گوناگون دارد. مهم‌ترین اثر تفسیری وی، مفاتیح الغیب است که به تفسیر کبیر شهرت یافت و در سی و دو جلد تدوین شد. از دیگر تألیفات اصلی او می‌توان به المحصّل، الأربعین فی اصول الدین در کلام و المباحث المشرقیه در فلسفه اشاره کرد.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌فقه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

التفسیر الکبیر که نام اصلی آن مفاتیح الغیب است. این کتاب به دلیل حجم بسیار زیاد، به تفسیر کبیر مشهور شده است. این اثر مهم‌ترین و جامع‌ترین تألیف فخر رازی و یکی از برجسته‌ترین تفاسیر قرآن کریم به زبان عربی محسوب می‌شود.

این تفسیر به دلیل جامعیت و رویکرد عقل‌گرایانه، بر تفاسیر بعدی اهل سنت و شیعه تأثیر به‌سزایی گذاشت. فخر رازی در این اثر، عملاً به دفاع از آموزه‌های کلامی ابوالحسن اشعری و رد آرای مخالفان، به‌ویژه معتزله، می‌پردازد. او از منابع مختلف تفسیری، روایی و لغوی، از جمله کشاف زمخشری، بهره فراوان برده است.

این تفسیر عظیم شامل ۳۲ جلد است. فخر رازی تفسیر هر سوره را با ذکر نام، محل نزول و مناسبت آیات با یکدیگر آغاز می‌کند. سپس آیه یا آیات را به اجزای کوچک مفهومی تجزیه کرده و در قالب عناوین «مسئله، سؤال، وجه و اقوال» از ابعاد مختلف کلامی، فلسفی، ادبی و فقهی به تفصیل مورد بررسی قرار می‌دهد.

تفسیر کبیر، به دلیل پرداختن عمیق به علوم مختلف، دایرةالمعارف‌گونه است و مرجعی غنی برای مباحث کلامی و فلسفی محسوب می‌شود. این اثر، مجموعه‌ای نسبتاً کامل از آرای کلامی فرقه‌های اشاعره، معتزله و امامیه را در بردارد.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب   / کتابخانه مدرسه فقاهت

تفسیر المیزان فی تفسیر القرآن

آشنایی با مفسّر

سید محمدحسین طباطبایی (۱۳۲۰- ۱۴۰۲ هجری قمری)، مشهور به علامه طباطبایی، مفسر، فیلسوف، فقیه و عارف برجسته شیعه در قرن ۱۵ شمسی است. او پس از تحصیل در نجف، در سال ۱۳۶۶ هجری قمری به قم هجرت کرد و در آنجا به تدریس تفسیر و فلسفه پرداخت. وی احیاگر علوم عقلی و دانش تفسیر قرآن در حوزه علمیه قم شناخته می‌شود.

علامه طباطبایی از بزرگ‌ترین عالمان و پیشوایان مذهب شیعه امامیه در عصر خود به شمار می‌آمد. او در تمامی علوم اسلامی مانند فقه، اصول، تفسیر و کلام سرآمد بود. او همچنین در نجف نزد فقیهانی چون میرزای نایینی و سید ابوالحسن اصفهانی به فراگیری فقه و اصول پرداخت و استادان بزرگی در فقه و رجال داشت.

روش تفسیری اصلی علامه طباطبایی، تفسیر قرآن به قرآن است. او این شیوه را روش صحیح تفسیر و مورد تأیید اهل‌بیت می‌دانست. ایشان اعتقاد داشتند قرآن «تبیاناً لِکُلّ شیء» است و برای فهم معنای خود به غیر محتاج نیست. وی آیات هم‌سیاق و موضوعات مشابه را برای درک پیام آیه به کار می‌گیرد.

گرایش فکری اصلی او، فلسفه و کلام است. او با تدریس حکمت صدرایی در قم، به رونق این دانش کمک کرد. برخی او را مؤسس مکتب فلسفه نوصدرایی می‌دانند. او در تفسیر، مباحث فلسفی و کلامی را به‌تفصیل بررسی کرده و به شبهات دوران اخیر، مانند تعارض علم و دین، پاسخ داده است.

علامه طباطبایی بیش از ۳۰ کتاب و مقاله نگاشته است. مهم‌ترین اثر تفسیری او، «المیزان فی تفسیر القرآن» در ۲۰ جلد است. از آثار مهم فلسفی او می‌توان به اصول فلسفه و روش رئالیسم، بدایة الحکمة و نهایة الحکمة اشاره کرد. کتاب «شیعه در اسلام» نیز از دیگر تألیفات مشهور و برجسته او به شمار می‌رود.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌شیعه/ ویکی‌فقه

آشنایی ‏‏با تفسیر

«المیزان فی تفسیر القرآن»، مشهور به تفسیر المیزان، جامع‌ترین و مفصل‌ترین تفسیر شیعی قرآن به زبان عربی است که علامه سید محمدحسین طباطبائی در قرن ۱۴قمری (۱۴۰۲ هجری قمری) آن را نگاشت. این اثر یک تفسیر ترتیبی در ۲۰ جلد با قطع وزیری است.

المیزان بهترین تفسیر در میان تفاسیر شیعه و اهل‌سنت از صدر اسلام تا قرن ۱۵ هجری قمری محسوب می‌شود. این تفسیر از نظر قوت علمی و روش تفسیری، بی‌نظیر است. این اثر به‌عنوان تصحیح و تکمله‌ تفاسیری چون المنار شناخته می‌شود و نزد اهل‌سنت نیز معتبر است.

ساختار اصلی المیزان بر روش تفسیر قرآن به قرآن استوار است. علامه طباطبایی تفسیر را با آوردن چند آیه از یک سیاق شروع کرده، سپس در بخش «بیان» به شرح آیات می‌پردازد. پس از آن، مباحث مفصل موضوعی (مانند فلسفی، کلامی، تاریخی و اجتماعی) در عناوین مستقل تشریح می‌شوند. در پایان مباحث هر بخش، «بحث روایی» برای نقد و بررسی روایات تفسیری آورده می‌شود.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

تفسیر روح المعاني في تفسیر القرآن العظیم و السبع المثاني

آشنایی با مفسّر

ابوالثناء شهاب‌الدین سید محمود آلوسی (۱۲۱۷-۱۲۷۰ هجری قمری)، مشهور به آلوسی کبیر، فقیه، ادیب و دانشمند عراقی اهل بغداد در دوران امپراتوری عثمانی است. او از بزرگان خاندان آلوسی بود و شیخ‌العلماء و مفتی حنفیان بغداد بود. آلوسی به دلیل هوشمندی و حافظه قوی، در سنین پایین پیشرفت علمی سریعی داشت و ملقب به علامه شد.

مذهب فقهی او حنفی بود. او که متولی مدرسه مرجانیه بغداد بود، در سال ۱۲۴۸ هجری قمری با وجود شافعی مذهب بودن، به‌دلیل تسلط بر فقه دیگر مذاهب، مفتى پیروان مذهب حنفى شد. اعتقاد کلامی آلوسی بر مبنای مکتب ماتریدیه است. وی همچنین از پیروان طریقت نقشبندیه بود.

روش تفسیری آلوسی، عقلی و اجتهادی است و شیوه‌های بلاغی، بیانی و ادبی را پیش می‌گیرد. او پس از ذکر هر آیه، به لغت، ادبیات (با استشهاد به اشعار عرب)، قرائت، مناسبت آیات و اسباب نزول می‌پردازد. همچنین، وی پس از تفسیر ظاهری، به تفسیر رمزی و عرفانی (با بهره‌گیری از ابن عربی) نیز توجه می‌کند.

گرایش فکری او، تعصب نسبت به مذهب سلف بود. به‌خاطر شباهت برخی عبارات وی به آرای ابن تیمیه و وهابیون، او متهم به حمایت از وهابیت شد. آلوسی در تفسیر خود به معتزله و شیعه بسیار می‌تازد و شیوۀ بدبینی سلف خویش را دنبال می‌کند.

آلوسی بیش از ۲۰ اثر در زمینه‌های مختلف از جمله ادبیات، منطق، عقاید و تفسیر نگاشته است. مشهورترین اثر او، تفسیر مفصل «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی» است. از دیگر تألیفات مهم او می‌توان به دقائق التفسیر و رساله‌ای در امامت در رد شیعه اشاره کرد.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌فقه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

«روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، مشهور به تفسیر آلوسی، اثر سید محمود افندی آلوسی بغدادی، فقیه، مفسر و مفتی حنفیان بغداد، در قرن سیزدهم هجری است. این کتاب گسترده‌ترین و جامع‌ترین تفسیر در نوع خود میان اهل سنت محسوب می‌شود. آلوسی نگارش این اثر را در سال ۱۲۵۲هجری آغاز و در سال ۱۲۶۷هجری به اتمام رساند.

تفسیر آلوسی گسترده‌ترین تفسیری است که پس از تفسیر فخر رازی به شیوه کهن ظهور یافته است و می‌توان آن را نسخه دوم تفسیر رازی با اندکی تغییر دانست. این کتاب خلاصه‌ای از تفاسیر پیشین مانند کشاف، ابن عطیه، ابوالسعود و به‌ویژه تفسیر فخر رازی است.

این تفسیر، عقلی و اجتهادی است و روش بلاغی، بیانی و ادبی را پیش می‌گیرد. آلوسی ابتدا نام سوره، مکی یا مدنی بودن و فضیلت آن را ذکر می‌کند. سپس آیه به آیه، به لغت، ادبیات عرب، قرائت، مناسبت بین آیات و سور و اسباب نزول می‌پردازد. او همچنین به تفسیر رمزی و عرفانی می‌پردازد.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

جدول مقایسه تفاسیر کلامی

*  جهت مطالعه بیشتر در این زمینه، به راهیاب‌های پژوهش مراجعه کنید.