مهم‌ترین تفاسیر عرفانی‌ و‌ فلسفی قرآن کریم

مقدمه

تفسیر عرفانی و فلسفی قرآن، گامی ژرف در مسیر کشف و تبیین لایه‌های عمیق معارف وحیانی و نشان‌دهنده روش‌های متفاوت در تبیین حقیقت الهی است. برخی از این آثار، اوج تلفیق منسجم برهان، عرفان و ذوق را نمایان می‌سازند که برای اثبات عقاید هستی‌شناختی خود به آیات قرآن استناد می‌کند. این مفسران معتقدند که الفاظ قرآن بر مراتب سه‌گانه دلالت دارند که شامل دنیا، باطن (سرّ) و باطنِ باطن (عالم الوهیت) است.

از جمله تفاسیر مهم در این رویکرد، عبارت‌اند از تفسیر بيان السعادة فى مقامات العبادة (محمد گنابادی)، تفسیر القرآن الكريم (صدرا)، تفسیر ابن عربی (عبدالرزاق کاشانی) و مخزن العرفان (بانو امین).

امتیازات تفسیر عرفانی و فلسفی نسبت به دیگر رویکردها

تفسیر عرفانی و فلسفی نسبت به رویکردهای دیگر این است که این رویکرد راهی برای دستیابی به مقاصد باطنی، عمیق و نامتناهی قرآن است. عارفان معتقدند که فهم کامل برخی آیات، تنها از طریق معرفت شهودی و تهذیب نفس (تزکیه) امکان‌پذیر است. این روش با عبور از ظواهر و تکیه بر علم حضوری، جنبه‌های پنهان معارف قرآنی را آشکار می‌سازد. و برخی محققان، اعجاز عرفانی را مهم‌ترین وجه اعجاز قرآن می‌دانند که این شیوه تفسیری آن را تبیین می‌کند. این رویکرد در پی کشف کمال ایمان و عرفان محض است که عالمان اهل‌ظاهر از آن غافل‌اند . عرفان نظری نیز به تطبیق مفاهیم فلسفی-عرفانی (مانند وحدت وجود) با قرآن می‌پردازد. این رویکرد جنبه‌های پنهان معارف قرآنی را آشکار می‌سازد و از دیدگاه برخی، بزرگ‌ترین معجزه قرآن را تبیین می‌کند.

• ‌

تفسیر بيان السعادة فى مقامات العبادة

آشنایی با مفسّر

حاج ملا سلطان محمد بیدختی گنابادی، ملقب به سلطان‌علی‌شاه، در سال ۱۲۵۱ هجری قمری در بیدخت گناباد خراسان متولد شد. او که از مشاهیر علما و مفسرین بزرگ قرآن است. در کودکی به هوش و ذکاوت مشهور بود. پس از تحصیل علوم نقلی و ادبی در مشهد به محضر حاج ملا هادی سبزواری رفت و حکمت مشاء و اشراق را فرا گرفت. او همچنین به عتبات عالیات سفر کرده و نزد علمایی چون شیخ مرتضی انصاری فقه آموخت و اجازه اجتهاد کسب کرد. وی در سال ۱۳۲۷ هجری قمری، در سن ۷۶ سالگی، توسط دشمنان به شهادت رسید.

گرایش فکری غالب او عرفان و حکمت شیعی است. روش تفسیری وی، که در کتاب بیان السعادة منعکس شده، مبتنی بر جمع بین تنزیل و تأویل است. این روش با رجوع به احادیث مروی از حضرات معصومین (علیهم‌السلام) همراه بود. از نظر فلسفی، بر حکمت مشاء و اشراق مسلط بود و بر اسفار ملاصدرا حاشیه نوشت. او همچنین برنامه درسی منظمی در عصرها برای صوفیان و حاضران دایر می‌کرد که شامل تفسیر قرآن و شرح اصول کافی بود.

مهم‌ترین اثر او، تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة به زبان عربی است. و دیگر آثار مهم او که غالباً به نام مرشدش (سعادت‌ علیشاه) نگاشته شد، عبارتند از: سعادت‌نامه، مجمع السعادات، ولایت‌نامه و تنبیه النائمین.

•  
• شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌شیعه / ویکی‌نور
•  

آشنایی ‏‏با تفسیر

تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، اثری عرفانی و شیعی به زبان عربی است. مؤلف آن، حاج ملا سلطان محمد گنابادی (م. ۱۳۲۷ هجری قمری)، ملقب به سلطان‌علی‌شاه، از اقطاب متأخر سلسله نعمت‌اللهی بود. سبب نگارش، جمع‌آوری لطایف و نکات نغزی بود که مؤلف در اشارات قرآن و تلویحات اخبار کشف کرده بود.

این تفسیر، یگانه تفسیر کامل عرفانی شیعه است که برجای مانده است. مدار اصلی تفسیر بر مفهوم ولایت عرفانی و شئون مختلف آن استوار است؛ به طوری که آیات کفر و ایمان نیز نسبت به همین مقام، تفسیر شده‌اند. این تأکید شدید بر تشیع، باعث شده که برخی محققان (مانند ذهبی) در طبقه‌بندی آن به‌عنوان تفسیر صوفیه یا شیعه دچار تردید شوند.

این اثر در ۴ جلد و به ترتیب سوره‌های قرآن تنظیم شد. کتاب با مقدمه‌ای جامع درباره حقیقت علم، تنزیل و تأویل قرآن و مقدمات لازم برای تفسیر آغاز می‌شود. مؤلف در ضمن تفسیر، مقالات مستقل (غالباً عرفانی) را تحت عنوان «تحقیق» می‌آورد و به ارتباط معنوی میان آیات توجه نشان می‌دهد. بیان السعادة به دلیل عمق محتوا، از سوی علمایی چون محسن مجتهد عراقی، به «تفسیر السلطان، سلطان التفاسیر» ملقب شد.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

تفسیر القرآن الكريم

آشنایی با مفسّر

صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی، مشهور به صدرالمتألهین، فیلسوف بزرگ جهان اسلام و صاحب مکتب فلسفی حکمت متعالیه است. او در سال ۹۷۹ هجری قمری در شیراز متولد شد. پس از کسب فیض از استادانی چون میرداماد و شیخ بهایی در اصفهان، به ریاضت روی آورد و سرانجام در سال ۱۰۵۰ هجری قمری در سفر حج در بصره فوت کرد.

مفسر از علمای بزرگ شیعه در قرن یازدهم هجری قمری به‌شمار می‌رود و اثر تفسیری او در زمره تفاسیر شیعه قرار دارد. او همچنین شاگردانی همچون فیض کاشانی را تربیت کرد و به شرح احادیث معصومین (علیهم‌السلام) و کتاب اصول کافی اهتمام فراوان داشت.

روش تفسیری ملاصدرا آمیزه‌ای از استدلال عقلی و اشراق عرفانی است. او در مرحله نخست مانند اغلب مفسران به مباحث صرفی، نحوی، بلاغی، روایی و اختلاف قرائت می‌پردازد. سپس به طرح تحقیقات عمیق فلسفی و لطایف عرفانی خود یا «أهل الكشف و الإشارة» روی می‌آورد.

گرایش فکری اصلی ملاصدرا مکتب فلسفی حکمت متعالیه است. او نخستین کسی بود که دو مشرب فلسفی مشاء و اشراق را به هم پیوند داد و تفسیر خود را بر پایه جمع بین برهان، عرفان، ذوق و عقل بنا نهاد. او همچنین بسیاری از عقاید فلسفی و عرفانی خود را با استناد به آیات قرآن مطرح می‌کرد.

از آثار مهم تفسیری او می‌توان به تفسير القرآن الكريم اشاره کرد. وی کتاب مفاتیح الغیب لفتح خزائن العلوم را به‌عنوان مقدمه‌ای بر تفسیر جامع خود نوشت. از دیگر تألیفات ملاصدرا در این حوزه نیز می‌توان به متشابه القرآن و أسرار الآیات و أنوار البینات اشاره کرد.

شناخت بیشتر مفسّر:    ویکی‌شیعه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

تفسیر القرآن الکریم اثر صدرالمتألهین شیرازی، فیلسوف بزرگ جهان اسلام، مجموعه‌ای از رساله‌های پراکنده به زبان عربی است که تفسیر برخی سوره‌ها را دربرمی‌گیرد. ملاصدرا قصد نگارش تفسیر کامل داشت، ولی موفق نشد و نگارش کتاب مفاتیح الغیب را به‌عنوان مقدمه‌ای بر آن آغاز کرد. این تفسیر بر پایه حکمت متعالیه بنا شده است و آمیزه‌ای از عرفان، برهان، ذوق و عقل را ارائه می‌کند.

ملاصدرا در روش تفسیری خود، ابتدا به مباحث لغوی، صرفی، نحوی، بلاغی، روایی و اختلاف قرائت مشابه سایر مفسران می‌پردازد و گاهی به نقد آنها اقدام می‌کند. او از تفاسیری همچون کشاف زمخشری، مجمع البیان طبرسی، تفسیر کبیر فخر رازی و غرائب القرآن نیشابوری بهره فراوان برد.

این اثر در ۱ جلد (۷ جزء) منتشر شد و در مقدمه به معرفی مؤلف، حکمت متعالیه و روش تفسیری او پرداخت. تفسیر سوره‌های فاتحه، بقره (تا آیه ۶۵)، نور، یس، سجده، حدید، واقعه، جمعه، طارق، اعلی و زلزال از محتوای اصلی این مجموعه هستند. روش او این است که پس از بررسی مفردات و قرائات، به تحقیقات عمیق از خود یا محققان اهل حق اشاره می‌کند.

او معتقد است الفاظ قرآن بر سه عالم دنیا، باطن (آخرت) و باطنِ باطن (الوهیت) دلالت دارند. این تفسیر به دلیل تکیه بر اشراقات ربانی، جنبه خاص الخاصی دارد و درک آن مخصوص سالکان راه حقیقت است.

دسترسی به نسخه دیجیتال :    نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

تفسیر ابن عربی

آشنایی با مفسّر

کمال‌الدین ابوالفضل عبدالرزاق کاشانی (کاشی)، عارف برجسته ایرانی و دانشمند جامع قرن ۸ هجری است. او احتمالاً بین سال‌های ۶۵۰ تا ۶۶۰ هجری قمری متولد شد و در سال ۷۳۶ هجری قمری وفات یافت. کاشانی علاوه بر علوم باطنی، در فقه، حدیث، تفسیر و علوم عقلی مانند فلسفه نیز تبحر زیاد داشت.

وی، اعتقادات شیعی داشته است. او در جای‌جای تفسیر خود به احادیث ائمه (علیهم‌السلام) استناد کرده است، از جمله بیش از سی و پنج بار از حضرت علی (علیه‌السلام) و همچنین روایاتی از امام صادق (علیه‌السلام) در تفسیرش بهره‌برد. او به تکریم حضرت علی (علیه‌السلام) و اهل بیت (علیهم‌السلام) پرداخت و به ظهور حضرت مهدی (عجل‌الله) اشاره نمود.

روش اصلی تفسیر او، توجه به معانی باطنی آیات با استفاده از تأویلات عرفانی است. او خود تأکید کرده که قرآن دارای ظهر (تفسیر) و بطن (تأویل) است و تنها آیاتی را که تأویل خاصی برای آن‌ها یافت، متعرض شد. این تفسیر را در زمره تفاسیر باطنی و جدا از تفسیر صوفیه قرار می‌دهند.

گرایش فکری غالب کاشانی، عرفان نظری ابن عربی است. او بر مبنای اصطلاحات و مفاهیم ابن عربی به تفسیر پرداخت، از جمله اصطلاح «وحدت وجود و موجود». او همچنین می‌کوشید تا اصطلاحات قرآن و سنت را با اصطلاحات فلسفی و عرفانی تطبیق دهد، مانند تطبیق جبرئیل با عقل فعال.

از آثار مهم تفسیری و عرفانی او می‌توان به تفسیر القرآن الکریم (مشهور به تأویلات)، لطائف الاعلام فی اشارات اهل الالهام، اصطلاحات الصوفیه، شرح فصوص الحکم و شرح منازل السائرین اشاره کرد.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌فقه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

تفسير ابن عربي یا  تفسير القرآن الكريم، تفسیری به زبان عربی است که محتوی تأویلات عرفانی آیات قرآن می‌باشد. این اثر، منسوب به محیی‌الدین ابن عربی است، ولی شواهد متعددی نشان می‌دهد که نویسنده واقعی آن کمال‌الدین عبدالرزاق کاشانی، عارف ایرانی قرن ۸ است.

روش اصلی این کتاب، توجه به معانی باطنی آیات با استفاده از اصول عرفان نظری ابن عربی است. به همین دلیل، این تفسیر را در زمره تفاسیر باطنی و جدا از تفاسیر صوفیه قرار داده‌اند. مؤلف، کوشیده است تا اصطلاحات قرآن و سنت را با مفاهیم فلسفی و عرفانی، مانند تطبیق جبرئیل با عقل فعال، تطبیق دهد.

این تفسیر کامل، در ۲ جلد تدوین شد و تمامی سوره‌های قرآن را دربرمی‌گیرد. آغاز کتاب با خطبه‌ای ادبی و سرشار از اصطلاحات عرفانی است. در این اثر، مؤلف تنها متعرض آیاتی شده که تأویل خاصی برای آن‌ها یافته است.

کاربرد اصلی این تفسیر در تبیین معانی عمیق عرفانی بر مبنای اصطلاحات عرفان نظری ابن عربی، به‌خصوص مفهوم «وحدت وجود و موجود» است. در این متن، مؤلف از مراتب سه‌گانه توحید (افعال، صفات و ذات) و جنات متناظر با آن‌ها یاد کرده است.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

تفسیر مخزن العرفان

آشنایی با مفسّر

سیده‌نصرت‌ بیگم امین (۱۳۱۳-۱۴۰۴ هجری قمری)، مشهور به بانو امین و بانوی ایرانی، عالم، عارف، مجتهده و مفسر شیعی معاصر است. او در اصفهان متولد شد و پس از ازدواج، در منزل از محضر استادانی همچون آیت‌الله نجف‌آبادی و شیخ ابوالقاسم زفره‌ای بهره برد. بانو امین پس از سال‌ها تلاش در علوم عقلی و نقلی، در ۴۲ سالگی به اجتهاد رسیدند. اجازه اجتهاد او از مراجع بزرگ از جمله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی و آیت‌الله محمدکاظم شیرازی بود.

مفسر از علمای بزرگ شیعه در قرن ۱۵ هجری قمری به‌شمار می‌رود و در جایگاه یگانه مجتهده عصر خود قرار گرفت. شخصیت‌های علمی و فقهی بزرگی همچون آیت‌الله مرعشی نجفی و علامه امینی از بانو امین اجازه روایت حدیث دریافت کرده‌اند که نشان‌دهنده مقام شامخ علمی او در عالم تشیع است.

روش تفسیر بانو امین استدلالی، کلامی و روایی است. با وجود وجهه عرفانی، مفسر از بیان آیات و احادیث به شیوه باطنی و تأویلات عرفانی عمیق پرهیز کرده است و رجوع به نص معصومین (علیهم‌السلام) را در فهم متشابهات لازم می‌داند.

گرایش فکری غالب در تفسیر مخزن العرفان، اخلاقی، تربیتی و سیر و سلوکی است. بانو امین با تمرکز بر تهذیب نفس انسان، وظایف عبادی، اخلاقی و اجتماعی بشر را تبیین کرده است. او در این تفسیر، به مباحث کلامی شیعه مانند جبر و اختیار پرداخت.

مهم‌ترین اثر تفسیری بانو امین، مخزن العرفان در تفسیر قرآن در پانزده جلد به زبان فارسی است. او همچنین تألیفات متعددی در حوزه‌های عرفانی و اخلاقی دارد، از جمله الاربعین الهاشمیة، معاد یا آخرین سیر بشر، جامع الشتّات و اخلاق و راه سعادت.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌شیعه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تفسیری ۱۵ جلدی به زبان فارسی است. این تفسیر توسط سیده‌نصرت امین اصفهانی، مفسر و عارف معاصر شیعه، نگاشته شد. این اثر به شیوه استدلالی، کلامی و روایی تدوین شد. و چهره عرفانی بانو امین در سراسر آن آشکار است.

بانو امین در نگارش این تفسیر از کلمات اهل بیت (علیهم‌السلام) اقتباس کرده است. و از تفاسیر مختلف شیعه و سنی بهره فراوان برد. او کلام مفسرانی چون ملاصدرا، طبرسی، فخر رازی، و علامه طباطبایی را ذکر کرده است. با وجود غلبه جنبه عرفانی در شخصیت مفسر، او آیات و احادیث را با روش باطنی و تأویلات عرفانی بیان نمی‌کند و از تفسیر به رأی پرهیز می‌کند.

این تفسیر با ذکر اطلاعاتی چون مکی یا مدنی بودن سوره و فضائل قرائت آغاز می‌شود. مفسر ابتدا آیه را ترجمه کرده و سپس به شرح لغات و کلمات کلیدی می‌پردازد. در مراحل نخست، آیات در دسته‌های کوچک (۲ الی ۳ آیه) و در ادامه، در بخش‌های بزرگ‌تری برای توضیح آورد.

کاربرد اصلی این تفسیر، تمرکز بر بعد اخلاقی، سیر و سلوک و تربیت نفس انسان است. مفسر قرآن را حاکمی عادل می‌داند که تمام قوانین زندگی بشری، شامل وظایف عبادات، اخلاقیات، معاملات، حقوق و قوانین اقتصادی را بر پایه عقل و منطق تأسیس کرده است.

دسترسی به نسخه دیجیتال:   نورلایب / قائمیه

جدول مقایسه تفاسیر

*  جهت مطالعه بیشتر در این زمینه، به راهیاب‌های پژوهش مراجعه کنید.