مقدمه
تفاسیر فقهی (آیات الاحکام)، در پاسخ به مسائل مستحدثه و مشکلات دینی در طول تاریخ، کاربرد اساسی دارند. فقیه مفسر در این رویکرد با استفاده از ادله اربعه (کتاب، سنت، عقل و اجماع) به تفسیر آیات میپردازد و همه احکام مرتبط با موضوع آیه را مطرح میکند. بررسی مهمترین آثار در این حوزه، نظیر کنز العرفان فاضل مقداد، مسالك الأفهام فاضل جواد، و أحكام القرآن شافعی، نشاندهنده تلاش مجتهدان شیعه و اهلسنت برای استخراج دقیق و منظم فقه از منبع اصلی دین است.
امتیازات تفسیر فقهی (آیات الاحکام) نسبت به دیگر رویکردها
تفسیر فقهی اهمیت و ضرورت ویژهای در میان دیگر گرایشهای تفسیر قرآن دارد؛ زیرا قرآن مهمترین و اولین منبع تشریع احکام و قوانین اسلامی است و اعتبار سُنّت، که عمده احکام شرعی از آن استخراج میشود، نیز به قرآن باز میگردد. این رویکرد به دلیل استنباط احکام شرعی فرعی عملی از آیات، ماهیت کاربردی دارد و تکلیف انسان را در قالب واجب، مستحب، حرام، مکروه و مباح مشخص میکند. از آنجایی که این نوع تفسیر را فقها بر عهده دارند و در آن با روش فقهی، مسائل تحلیل و بررسی میشود، آن را از دقیقترین تفاسیر دانستهاند. همچنین، تفاسیر آیات الاحکام، گونهای از تفسیر موضوعی محسوب میشوند.
-
تفسیر كنز العرفان فى فقه القرآن
آشنایی با مفسّر
مقداد بن عبدالله حلی (متوفای ۸۲۶ هجری قمری)، با القابی چون فاضل مقداد، فاضل سیوری و غروی، فقیه و متکلم بزرگ شیعه در قرن ۹ هجری قمری بود. او پژوهشگری ژرفاندیش، صاحبنظر علوم عقلی و نقلی، از جمله کلام، فقه، اصول، قرآن و منطق بود. فاضل مقداد تحصیلات مقدماتی را در حلّه و بغداد به پایان رساند، سپس برای تحصیلات عالی به نجف اشرف رفت و در آنجا به درجه عالی اجتهاد رسید و از مشهورترین شاگردان شهید اول بود.
وی از مشاهیر امامیه و متکلمان و فقیهان برجسته شیعه دوازده امامی بود. خاندان او، که از دانشمندان عرب نجف اشرف از قبیله بنیاسد از اهالی شیعه عراق بودند. دانشمندان اسلامی، اعم از شیعه و سنی، او را به علم و فضل و عظمت میشناسند.
روش تفسیری وی در کتاب کنز العرفان فی فقه القرآن، تفسیر موضوعی و فقهی آیات الاحکام بود. و گرایش فکری فاضل مقداد کلامی و فقهی بود.
وی تألیفات ارزشمند فراوانی در علوم مختلف به یادگار گذاشت که جزو ذخیرههای علمی جهان اسلام به شمار رفت. مهمترین آثار او عبارتاند از: کنز العرفان فی فقه القرآن، اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه، النافع یوم الحشر، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین و … بود.
شناخت بیشتر مفسّر: ویکیفقه / ویکینور
آشنایی با تفسیر
«کنز العرفان فی فقه القرآن» کتابی است در آیات الاحکام و فقهی قرآن کریم، اثر فقیه و متکلم بزرگ شیعی، مقداد بن عبدالله حلی است. این کتاب در زمره تفاسیر موضوعی قرار گرفت و بر شیوه کتب فقهی نگارش یافته است.
شباهتهای بسیاری میان این اثر و تفسیر «مجمع البیان» از فضل بن حسن طبرسی از جهت نظم مطالب، اتقان و انسجام دیده میشود. نویسنده برای بیان اقوال علما، نقل احادیث و شان نزول آیات، بهره فراوانی از آن برده است. روش آن در پرداختن به آیات احکام، بر اساس بابهای فقهی، تنظیم شده است که این شیوه، آن را از آثار برخی مؤلفان دیگر متمایز کرده است.
نویسنده ابتدا تمام آیه را ذکر سپس به شرح آن پرداخته است. وی تنها آیات فقهی مرتبط را آورده است. همچنین، ضمن بیان احکام شرعی، نظرات مذاهب دیگر را نقل کرده و به ردّ آنها پرداخته است.
این اثر میان شیعیان به علم، فضل، تحقیق و تدقیق مشهور است و یک مرجع معتبر بهشمار میآید. کاربرد اصلی کتاب بررسی و تحلیل آیات احکام شرعی است و با تأکید بر موضوع طهارت آغاز شد و با بحث قضا و شهادات و لزوم پایداری بر عدل پایان پذیرفت، زیرا دنیا و آخرت بر پایه عدل استوار است.
| نقاط قوت | نقاط ضعف |
| نظم و انسجام در ارائه مطالب | تغییر سبک نگارش و پیچیدگی زبان (تغییر بحث به اصطلاحات عقلی و فلسفی از ملاصدرا و عرفا) |
| روش فقهی-موضوعی منحصر به فرد | |
| استناددهی فراوان | |
| بحث از نظرات مذاهب دیگر و ردّ آنها |
دسترسی به نسخه دیجیتال : نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت
تفسیر مسالك الأفهام الى آيات الأحكام
آشنایی با مفسّر
جواد بن سعید یا سعداللّه بن جواد بغدادى کاظمی، مشهور به فاضل جواد (متوفای ۱۰۶۵ هجری قمری)، فقیه، اصولی و متکلم برجسته قرن ۱۱ هجری قمری بود. او در کاظمین متولد شد و تحصیلات مقدماتی را نزد پدرش در همان شهر فراگرفت. سپس به اصفهان مهاجرت کرد و در محضر شیخ بهایی به درجات عالی علمی رسید، به طوری که شاه عباس صفوی او را به مقام شیخالاسلامی استرآباد منصوب کرد.
فاضل جواد عالمی از مشاهیر امامیه و فقیهان برجسته شیعه دوازده امامی بود.
روش تفسیری فاضل جواد در کتاب مسالك الأفهام إلی آيات الأحكام، تفسیر فقهی و موضوعی آیات الاحکام است. و گرایش فکری فاضل جواد جامع معقول و منقول بود؛ او در علوم گوناگون، از جمله فقه، اصول فقه، کلام، تفسیر و ریاضیات، مهارت کامل داشت. او را دانشمندی آگاه در همه دانشهای اسلامی، شبیه استادش شیخ بهایی، در جامعیت علوم میدانند.
فاضل جواد تألیفات ارزشمندی در علوم مختلف به یادگار گذاشت. مهمترین اثر او مسالك الأفهام إلی آيات الأحكام است. و از دیگر آثار مهم او میتوان شرح خلاصة الحساب شیخ بهایی، غایة المأمول فی شرح زبدة الأصول و شرح دروس شهید اول را نام برد.
شناخت بیشتر مفسّر: ویکیفقه / ویکینور
آشنایی با تفسیر
«مسالك الأفهام إلی آيات الأحكام» اثر جواد بن سعد بن جواد کاظمی، معروف به فاضل جواد، است. این کتاب تفسیر فقهی است که به شرح آیاتی از قرآن کریم میپردازد که حاوی احکام شرعی است. نگارش این اثر ارزشمند در هشتم محرم سال ۱۰۴۳ هجری قمری به پایان رسید.
این اثر یکی از مهمترین نمونههای سبک تفسیری آیات الأحکام در میان فرقههای اسلامی است. کتاب مسالک الافهام از جایگاه خاصی در میان آثار همموضوع خود برخوردار است؛ به طوری که فقهای بزرگ امامیه همواره به آن توجه میکنند و در موسوعههای فقهی مشهور مانند جواهر الکلام و مفتاح الکرامة، نظریات و اقوال آن را نقد و بررسی کردند.
مؤلف مباحث کتاب را بر اساس ترتیب بابهای فقهی تنظیم کرد. مطالب در ۲ جلد و ۴ قسمت نگاشته شده است. این کتاب از بابالطهاره شروع شد و به قضا و شهادات ختم شد. فاضل جواد در این اثر ابتدا آیه را ذکر کرد، سپس به بیان احکام فقهی و وجوه دلالت پرداخت. او ضمن بیان نظرات فقهای شیعه پیشین، به اقوال مفسران و فقیهان اهلسنت نیز اشاره کرد.
به شهادت علما، این کتاب بهترین و کاملترین اثر تألیف شده در موضوع آیات الاحکام است. هدف مؤلف از نگارش، جمعآوری تمام وجوه دلالت آیات مرتبط با احکام دین در کتابی مستقل بود.
| نقاط قوت | نقاط ضعف |
| حاوی نکات بدیع ادبی | عدم ذکر تمام اقوال فقهای پیشین |
| سرشار از تحقیقات فقهی دقیق |
دسترسی به نسخه دیجیتال : نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت
تفسیر احكام القرآن
آشنایی با مفسّر
محمد بن ادریس شافعی (متوفای ۲۰۴ هجری قمری)، فقیه و متکلم بزرگ، مؤسس مکتب فقهی شافعیه و یکی از ائمه چهارگانه اهلسنت است. او در سال ۱۵۰ هجری قمری در غزه متولد شد، سپس در کودکی به مکه رفت. وی در ۷ سالگی قرآن را آموخت و به سرعت مدارج علمی را طی کرد. او در محضر استادانی چون مالک بن انس و سفیان بن عیینه تحصیل کرد و در ۲۰ سالگی مجاز به صدور فتوا شد و سرانجام در مصر درگذشت.
روش تفسیری او در احکام القرآن، که توسط ابوبکر احمد بن حسین بیهقی تدوین شد، مبتنی بر تفسیر فقهی و استنباط احکام از آیات بود. بیهقی آراء شافعی در ابواب مختلف فقه را از کتب او و شاگردانش جمعآوری کرد. ترتیب مباحث بر اساس ابواب فقهی است که از طهارت آغاز شد و در آن به وجوه دلالت فقهی آیات پرداخته است.
گرایش اصلی شافعی فقهی و اصولی بود؛ او نخستین کسی است که قواعد و اصول فقه را قانونمند کرد. او در واقع پس از بیان مهمترین پایههای اصول فقه، به استنباط احکام فقهی از آیات پرداخت. او در مباحث اصولی، نظریاتی درباره حجیت قرآن و سنت، مسئله استحسان و نسخ در عالم اسلامی مطرح کرد.
ازمهمترین آثار او میتوان به الرسالةدر اصول فقه، الام(مهمترین اثرش در فقه) و کتاب احکام القرآن اشاره کرد. از دیگر کتب او میتوان مبسوط و اختلاف الحدیث و کتاب حجة را نام برد که در آن به رد مذهب ابوحنیفه پرداخته است.
شناخت بیشتر مفسّر: ویکیشیعه / ویکیفقه
آشنایی با تفسیر
أحكام القرآن تألیف محمد بن ادریس شافعی از قدیمیترین متون باقیمانده در رشته آیات الأحکام بهشمار میرود. ابوبکر احمد بن حسین بیهقی، محدث نامی اهلسنت، آراء و استنادات قرآنی شافعی در ابواب مختلف فقه را از کتب او و شاگردانش تتبع، جمعآوری و تدوین کرد.
اصطلاح آیات الاحکام به آیاتی اطلاق میشود که حکم فقهی را بیان میکند و تعداد آنها نزدیک به ۵۰۰ آیه میرسد. اولین مصنف در این زمینه ابونصر محمد بن سائب بن بشر کلبی، از اصحاب امام باقر و صادق (علیهمالسلام)، بود. پس از کلبی و مقاتل بن سلیمان، نگارش احکام القرآن در میان همه مذاهب اسلامی متداول شد و این کتاب نیز در زمره تفاسیر فقهی اهلسنت و شافعی قرار گرفت.
روش کلی تدوین، تبعیت از ترتیب ابواب فقهی بود که از طهارت آغاز شد. شافعی پس از بیان مهمترین پایههای اصول فقه، به استنباط احکام آیات فقهی پرداخت. در این بین، مباحثی غیرفقهی اصطلاحی و اصولی مهمی چون رابطه قرآن با سنت، مسئله نسخ قرآن و استحسان نیز لابلای ترتیب فقهی مطرح کرد. آغاز این کتاب با تفسیر برخی آیات متفرقه بود. کاربرد اصلی آن، دسترسی به مهمترین پایهها و نظریات اصول فقه شافعی و استنباط احکام شرعی مستفاد از آیات است.
| نقاط قوت | نقاط ضعف |
| قدیمیترین متن باقیمانده در آیات الاحکام | نقل فتاوی و استدلالهای عجیب از شافعی |
| جمعآوری جامع آراء شافعی و شاگردانش در این کتاب | طرح آرای اصولی شاذ |
| نظم مطالب بر اساس ابواب فقهی |
دسترسی به نسخه دیجیتال: نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت
جدول مقایسه تفاسیر فقهی
| ستونهای مقایسه | کنز العرفان فی فقه القرآن | مسالك الأفهام إلی آيات الأحكام | أحكام القرآن |
| نام مفسر | مقداد بن عبدالله حلی (فاضل مقداد) | جواد بن سعد کاظمی (فاضل جواد) | محمد بن ادریس شافعی (تدوین بیهقی) |
| قرن | قرن ۹ (متوفای ۸۲۶ هجری قمری) | قرن ۱۱ (متوفای ۱۰۶۵ هجری قمری) | قرن ۳ (متوفای ۲۰۴ هجری قمری) |
| شاملیت از قرآن (میزان پوششدهی تفسیر) | آیات الاحکام (آیات فقهی مرتبط) | آیات الاحکام (آیات حاوی احکام شرعی) | آیات الأحکام (نزدیک به ۵۰۰ آیه) |
| تعداد جلد تفسیر | ۱ یا ۲ جلد | ۲ جلد | ۱ یا ۲ جلد |
| مذهب | امامیه | امامیه | شافعیه |
| اصالت مفسر (محل تولد) | حلّه | کاظمین | غزه |
* جهت مطالعه بیشتر در این زمینه، به راهیابهای پژوهش مراجعه کنید.
