مهم‌ترین تفاسیر علمی قرآن کریم

مقدمه

تفسیر علمی، یکی از رویکردهای دیرینه و پرچالش در مطالعات قرآنی است که هدف اصلی آن، توضیح معنای آیات قرآن با بهره‌گیری از یافته‌های علوم تجربی است. اگرچه پیشینه این گرایش در میان مسلمانان به قرون اولیه اسلامی بازمی‌گردد، اما در قرن چهاردهم هجری شمسی توجه ویژه‌ای به آن شد. این تمرکز، عمدتاً در پاسخ به جریان تعارض علم و دین که از اروپای قرن ۱۸ میلادی نشأت گرفته بود، شکل گرفت.

در طول تاریخ، تفسیر علمی سه دوره را پشت سر گذاشته و دانشمندان شیعه و اهل‌سنت، نظرات متفاوتی درباره شیوه به کارگیری علوم در تفسیر ارائه کرده‌اند. در ادامه پنج تفسیر مهم و تأثیرگذار که با گرایش علمی تألیف شده‌اند، مورد بررسی قرار می‌گیرند. این آثار، تنوعی از رویکردهای تفسیری (ترتیبی و موضوعی) و زمینه‌های زمانی (از قرن سیزدهم تا پانزدهم هجری) را شامل می‌شوند.

امتیازات تفسیر علمی نسبت به دیگر رویکردها

تفسیر علمی، در قرن ۱۴ هجری شمسی، عمدتاً در پاسخ به چالش «تعارض علم و دین» که از غرب نشأت گرفته بود، مورد توجه قرار گرفت. هدف اصلی این رویکرد، اثبات این بود که اسلام نه‌تنها با دانش در تضاد نیست، بلکه حامی و تشویق‌کننده علم است. مهم‌ترین و بزرگترین دستاورد این روش، اثبات بُعد اعجاز علمی قرآن تلقی می‌شود.

این اعجاز برای برخی از مردم عصر حاضر که بلاغت ادبی قرآن را درنمی‌یابند، بهترین و روشن‌ترین حجت است، و جاودانگی و شایستگی پیام قرآن را در تمام زمان‌ها و مکان‌ها تأیید می‌کند. در بُعد تفسیری و روش‌شناسی، شیوه صحیح و معتدل تفسیر علمی این امتیاز را دارد که به مفسر کمک می‌کند تا با بهره‌گیری از یافته‌های علمی، فهم بهتر و عمیق‌تری از معانی آیات خلقت و هستی‌شناسانه به دست آورد.

•  
• ‌

۱. تفسیر الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم

آشنایی با مفسّر

شیخ طنطاوی بن جوهری، مفسر و عالم مشهور مصری سده‌های سیزدهم و چهاردهم هجری قمری (متولد ۱۲۸۷ق/۱۸۷۰م یا ۱۸۶۱م) است. او تحصیلات خود را در الازهر آغاز کرد، اما سپس به دارالعلوم مصر، که کانون تدریس علوم جدید بود، پیوست و نخستین مدرس فلسفه غربی در این مدرسه عالی بود. طنطاوی که در سال ۱۳۵۸ق (۱۹۴۰م) درگذشت، در برابر استعمارگران انگلیسی فعال بود، که همین امر منجر به ممنوعیت تدریس او شد.

از نظر فقهی، شیخ طنطاوی جوهری عالمی شافعی بوده است. اگرچه وی در بحث‌های کلامی معمولاً رویکرد اشعری را دنبال می‌کرد، اما در تفسیر برخی از مباحث اختلافی (مانند رؤیت خداوند)، تفسیر و تأویل متفاوتی ارائه می‌داد.

مهم‌ترین ویژگی تفسیر طنطاوی، گرایش شدید و گسترده به تفسیر علمی است که آن را «انقلابی در تفسیر قرآن کریم» می‌دانند. هدف اصلی فکری او، تشویق مسلمانان به آموختن علوم تجربی بود تا جهان اسلام را از انحطاط نجات داده و با غرب رقابت کند. طنطاوی معتقد بود که آیات دعوت‌کننده به تدبر در طبیعت بیش از ۷۵۰ آیه است، در حالی که آیات فقهی تنها حدود ۱۵۰ آیه را در بر می‌گیرد. او می‌کوشید تا با این شیوه، شکاف میان علم و دین را پر کند.

از دیگر تألیفات مهم او می‌توان به «نظام العالم و الامم»، «نهضة الامة و حیاتها»، «النظام و الاسلام» و «الحکمة و الحکماء» و … اشاره کرد.

شناخت بیشتر مفسّر:   خبرگزاری بین‌المللی قرآن /  امامت‌پدیا

آشنایی ‏‏با تفسیر

«الجواهر في تفسير القرآن الکريم»، تألیف عالم شافعی، شیخ طنطاوی جوهری مصری (متوفای ۱۳۵۸ق)، مهم‌ترین و جنجالی‌ترین تألیف اوست که شدیداً به علوم غیر دینی و تفسیر علمی می‌پردازد. این اثر، که به تفسیر طنطاوی جوهری نیز شهرت دارد، مشتمل بر ۲۶ جلد است و نویسنده در خطبه کتاب، آن را شامل نیازهای اخلاقی مسلمانان، شگفتی‌های هستی، غرایب علوم و عجایب خلقت دانسته است.

اگرچه پیش از «الجواهر»، تفسیر دیگری با نام «کشف الاسرار النورانیة» توسط محمد اسکندرانی با همین سبک تألیف شده بود اما تفسیر جواهر، نخستین و تنها تفسیر کاملی است که با نگرشی علمی به‌طور گسترده و فراگیر در دوره معاصر تدوین شده است. این اثر، یک دوره کامل تفسیری به شیوه ترتیبی است که به علوم تجربی گرایش دارد.

 نوع تفسیر ترتیبی است. مفسر ابتدا به اختصار آیات را از نظر لفظی توضیح می‌دهد (تفسیر لفظی) و سریعاً به مباحث علمی می‌پردازد که آن‌ها را «لطائف» یا «جواهر» می‌نامد. وی برای روشن‌سازی حقایق، اهتمام زیادی به ارائه شگفتی‌های طبیعت و دانستنی‌های علمی، همراه با کشیدن جدول و نمایش عکس، نشان می‌دهد. هدف اصلی او این است که نشان دهد قرآن پیشتاز آراء و نظریات علمی است.

طنطاوی معتقد بود در قرآن بیش از ۷۵۰ آیه در مورد علوم مختلف وجود دارد. او نظر کردن در طبیعت را برتر از هر عبادتی می‌دانست و بقای امت اسلامی را در گرو علوم طبیعی می‌دانست. کاربرد اصلی تفسیر جواهر، تشویق مسلمانان به علم‌آموزی و شناخت خداوند از طریق مطالعه طبیعت است.

دسترسی به نسخه دیجیتال:  نورلایب / کتابخانه مدرسه فقاهت

۲. تفسیر کشف الاسرار النورانیة القرآنیة یتعلق بالاجرام السماویة والارضیة

آشنایی با مفسّر

محمد بن احمد اسکندرانی دمشقی، نویسنده و مفسر قرآنی، از رجال قرن سیزدهم هجری و متوفی پس از ۱۲۹۹ ق یا در سال ۱۳۰۶ ق بود. او که با عنوان «دکتر محمداحمد اسکندرانی» نیز شناخته می‌شود، در علوم مختلف جدید روزگار خود تبحر داشت. وی یک پزشک حاذق و روان‌شناسی ماهر بود و در کسب دانش‌هایی چون طب، صنعت، علوم طبیعی، ریاضی، زمین‌شناسی و زیست‌شناسی بسیار کوشید.

اشاره‌ای صریح به مذهب فقهی برای محمد بن احمد اسکندرانی نشده است. با این حال، وی به‌عنوان یک «دانشمند اسلامی» معرفی شده که با انگیزه دینی خروشان، تصمیم گرفت به دفاع از دین و قرآن در برابر شبهات بیگانگان بپردازد.

گرایش فکری و روش تفسیری اسکندرانی تفسیر علمی است. او تلاش کرد تا با استفاده از دانش گسترده خود در علوم جدید، ثابت کند که میان علم و دین همبستگی وجود دارد و هیچ‌گونه ناسازگاری بین آنها نیست. وی بر این باور بود که وحی و عقل، مکمل و مؤید یکدیگرند. او این اثر را با هدف تفسیر موضوعی آیاتی که تنها با هدف علمی وی همسو بودند و با تکیه بر اقوال و آراء علمای گذشته و حال، تدوین کرد.

شناخت بیشتر مفسّر: تراجم /  ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

تفسیر کشف الأسرار النورانية القرآنية، تألیف محمد بن احمد اسکندرانی دمشقی (متوفی بعد ۱۲۹۹ق/۱۳۰۶ق) و به تحقیق احمد فرید مزیدی، تفسیری موضوعی و به زبان عربی است. نویسنده که یک پزشک حاذق قرن سیزدهم هجری بود، این اثر را با انگیزه دینی قوی و برای دفع شبهات بیگانگان علیه دین و قرآن تدوین کرد. نام کامل آن «كشف الأسرار النورانية القرآنية في ما يتعلق بالأجرام السماوية والأرضية و الحيوانات و النباتات و الجواهر المعدنية» است.

این تفسیر از نخستین کتاب‌هایی محسوب می‌شود که در زمینه تفسیر علمی (علوم و فنون) نگارش یافته است. و این تفسیر برای اثبات همبستگی میان علم و دین و رفع شبهات علیه قرآن نگاشته شد. نویسنده با تکیه بر دانش خود در طب، زمین‌شناسی و زیست‌شناسی، کوشید نشان دهد که حقایق علمی در قرآن نهفته است.

کتاب با مقدمه نویسنده آغاز می‌شود که انگیزه نگارش آن را پرسش پزشکان مسیحی درباره اشاره قرآن به پیدایش ذغال سنگ در یک نشست علمی سال ۱۲۹۰ق ذکر می‌کند. مطالب اثر در سه باب (در دو یا سه جلد) سازمان‌دهی شده است. باب اول به حیات و آفرینش انسان و حیوان می‌پردازد؛ باب دوم درباره اجرام آسمانی و پدیده‌های طبیعی است؛ و باب سوم به گیاهان، معادن و اندوخته‌های طبیعی اختصاص دارد. لازم به ذکر است که این کتاب شامل همه آیات قرآن نمی‌شود.

دسترسی به نسخه دیجیتال:  نورلایب /  کتاب پدیا

۳. التفسیر الفرید للقرآن المجید

آشنایی با مفسّر

محمد عبدالمنعم جمال، دانشمند معاصر و فقیه اهل‌سنت است که کتاب التفسير الفريد للقرآن المجيد را تألیف کرده است. وی از اساتید مرکز پژوهش‌های اسلامی، عضو مجلس اعلای شئون اسلامی، و همچنین از اعضای گروه تفسیر قرآن کریم پیشین وزارت اوقاف دولت مصر به شمار می‌رفته است.

مفسر، محمد عبدالمنعم جمال، در زمره‌ی علمای اهل سنت قرار دارد. مذهب وی صریحاً در منابع تفسیری که اثر او را معرفی کرده‌اند، به‌عنوان «سنی» ذکر شده است.

روش تفسیری عبدالمنعم جمال، موجز، تحلیلی، و مبتنی بر سبک علمی – اجتماعی است. وی در تفسیر هر سوره ابتدا نام، شماره آیات، محل نزول و خلاصه‌ای از اهداف سوره را بیان می‌کند. سپس، آیات را تقسیم‌بندی کرده و پس از شرح مفردات و بیان شأن نزول (اگر وجود داشته باشد)، به روشی اصولی مباحث مستنبطه و حکمت و اسرار آیات را شرح می‌دهد.

گرایش فکری مفسر بر ایجاد هم‌سازی بین علم و دین و ارائه تفسیر آیات در پرتو دانش امروزین متمرکز است. وی با رویکردی علمی و اجتماعی، در صدد تبیین اعجاز قرآن کریم است و تلاش می‌کند تا شبهات تعارض میان یافته‌های علمی و گفته‌های قرآنی را رفع نماید تا نسل تحصیل‌کرده و روشنفکر به جامعیت و جاودانگی قرآن ایمان بیاورند.

شناخت بیشتر مفسّر:  راسخون

آشنایی ‏‏با تفسیر

التفسير الفريد للقرآن المجيد، تألیف محمد عبدالمنعم جمال، تفسیری موجز، تحلیلی و امروزین است که توسط این دانشمند و فقیه اهل‌سنت در هشت جلد (یا در نسخه‌ای دیگر چهار جلد) نگارش یافته. این اثر شامل تفسیر تمامی آیات قرآن کریم است. مؤلف کوشیده است تا با رویکردی علمی، به تبیین اعجاز قرآن کریم بپردازد و معتقد است معانی دقیق قرآنی متضمن اصول مطلق علمی است.

این تفسیر، پس از تفسیر الجواهر و از آن خلاصه‌تر، گامی دیگر در عرصه تفسیر علمی محسوب می‌شود. سبک نگارش آن علمی – اجتماعی است و با فرهنگ زمانه متناسب است. هدف اصلی نویسنده، ایجاد هم‌سازی میان علم و دین است. مؤلف باور دارد که قرآن کریم تنها کتاب هدایت نیست، بلکه معانی آن در پرتو دانش امروزین تفسیر می‌شوند تا پرده از اسرار آن برداشته شود.

کتاب با مقدمه‌ای در باب عظمت و جامعیت قرآن و اثبات دعوت به آزاداندیشی آغاز می‌شود. مفسر در آغاز هر سوره، نام، محل نزول و خلاصه‌ای از اهداف سوره را بیان می‌کند. شیوه کلی در تفسیر آیات، پس از ذکر آیه، شرح معانی مفردات و بیان شأن نزول (در صورت وجود) است. آنگاه، مباحث مستنبطه (استخراج شده از آیات) به شیوه‌ای روشمند و اصولی بیان شده و به حکمت و اسرار آن اشاره می‌شود. در این تفسیر، از افکار برخی علما و محققین مسلمان و غیر مسلمان نیز استفاده شده است.

دسترسی به نسخه دیجیتال:  نورلایب /  جامع تفاسیر نور 4

۴. التفسیر العلمی للآیات الکونیة

آشنایی با مفسّر

زغلول راغب محمد النجار (متولد ۱۹۳۳م در مصر)، دانشمند و زمین‌شناس مصری و همچنین محقق علوم اسلامی است. وی تحصیلات دانشگاهی خود را با اخذ مدرک کارشناسی علوم با درجه عالی از دانشگاه قاهره در سال ۱۹۵۵م، آغاز کرد و مدرک دکترای علوم زمین را در سال ۱۹۶۳ از دانشگاه ولز بریتانیا دریافت نمود .

زغلول نجار از علمای اهل سنت است. او علاوه بر سوابق آکادمیک در زمین‌شناسی، به‌عنوان یک واعظ و مبلغ اسلامی نیز فعالیت می‌کند و تلاش‌های خود را بر تبیین مسائل دینی از منظر معجزات علمی در متون مقدس متمرکز ساخته است.

روش تفسیری او، یک روش علمی است که بر تبیین اعجاز علمی قرآن کریم متمرکز شده است. وی کل قرآن را از منظر «آیات کونیه» (پدیده‌های کیهانی، جوی و زمینی) بررسی می‌کند و بر این باور است که فهم کامل این آیات، نیازمند کشف بسیاری از حقایق علمی جدید است .

گرایش فکری زغلول نجار بر تأکید شدید بر اعجاز علمی قرآن و سنت نبوی استوار است. هدف وی استفاده از دانش‌های نوین برای اثبات حقانیت قرآن است؛ به‌گونه‌ای که او یکی از بنیان‌گذاران و اعضای هیئت مدیره نهاد جهانی معجزات علمی قرآن کریم و سنت نبوی در مکه محسوب می‌شود .

وی به‌طور کلی بیش از ۱۵۰مقاله علمی و بیش از ۴۵کتاب به زبان‌های عربی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی در کارنامه علمی خود دارد. از جمله آثار مشهور او می‌توان به تفسير الآيات الكونية في القرآن الكريم و خلق الإنسان في القرآن الكريم و الأرض في القرآن الكريم اشاره کرد.

شناخت بیشتر مفسّر:  ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

اثر کتاب تفسير الآيات الكونية في القرآن الكريم، تألیف زغلول راغب محمد النجار (متولد ۱۹۳۳م) است. این اثر، یکی از تفاسیر معاصر محسوب می‌شود که هدف اصلی آن، تمرکز بر نشانه‌های خلقت خداوند و ارائه تفسیر علمی قرآن کریم است. این کتاب در چهار جلد نگاشته شده و در سال‌های ۲۰۰۸-۲۰۰۷ میلادی (۱۴۲۹-۱۴۲۸ق) در قاهره توسط مکتبة الشروق الدولية به چاپ رسیده است.

 این تفسیر، با تکیه بر علوم جدید، در پی تبیین «اعجاز علمی در قرآن کریم» است. مفسر معتقد است که فهم کامل آیات کونیه تنها به کمک زبان عربی ممکن نیست و نیازمند کشف بسیاری از حقایق علمی است. این رویکرد، آن را در دسته‌ی تفاسیر علمی قرار می‌دهد که تلاش می‌کنند مفاهیم قرآنی را با یافته‌های معاصر علمی همسو سازند.

این اثر، کل قرآن کریم را در ۴ جلد مورد بررسی قرار داده است. ساختار محتوایی کتاب شامل آیاتی در رابطه با پدیده‌های کیهانی، جوی و زمینی هستند. نویسنده اشاره می‌کند که بیش از هزار آیه صریح و تعداد زیادی آیه با دلالت قریب به صریح در قرآن، به این موضوعات اختصاص یافته است. به‌عنوان مثال، آیه ۲۲ سوره بقره از منظر گسترش زمین، بنای آسمان، ریزش باران و خروج میوه‌ها تحلیل شده است.

این تفسیر برای کسانی که به دنبال هم‌خوانی قرآن کریم با علوم جدید و درک مصادیق «اعجاز علمی» هستند، کاربردی است و تحلیل‌های دقیقی از پدیده‌هایی مانند استواری آسمان بر اساس قوای بنیادین فیزیک ارائه می‌دهد.

نکته: این تفسیر تشابه اسمی با تفسیر «الـتفسير العلمي للآيات الكونيه في القرآن – احمد حنفی» دارد.

دسترسی به نسخه دیجیتال:  نورلایب /  کتاب‌پدیا

۵.  تفسیر طبایع الاستبداد و مصارع الاستعباد

آشنایی با مفسّر

عبدالرحمان کواکبی، معروف به سید فراتی، در سال ۱۲۶۵ق در حلب (سوریه) به دنیا آمد. وی یکی از متفکران، نویسندگان و دولتمردان برجسته سوری در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری/ نوزدهم میلادی است. کواکبی، که یک اصلاح‌طلب جهانگرد و انقلابی بزرگ بود، پس از سال‌ها مبارزه با تسلط عثمانیان، در سال ۱۸۹۹م سوریه را ترک کرد و به مصر رفت و در سال ۱۳۲۰ق/۱۹۰۲م در قاهره درگذشت.

کواکبی از متفکران و اصلاح‌طلبان بزرگ جهان اسلام است. منابع تفسیری، تفسیر او را در رده‌ی تفسیرهای اهل سنت قرن چهاردهم قمری طبقه‌بندی کرده‌اند. همچنین، وی در زمان اقامت در مصر، مأمور شد تا از مسلمانان سنی برای یک بیانیه‌ی سیاسی درباره خلافت امضا گرد آورد.

روش تفسیری کواکبی، روش علمی است که بر تبیین آیات از دریچه دانش نوین و سازش علم و دین تمرکز دارد. وی آیاتی از قرآن را تفسیر کرد تا نشان دهد که قرآن چگونه به کشفیات علمی جدید، مانند هسته‌ی نخست آفرینش (وَ هِی دُخانٌ) و حرکت دائم موجودات (وَ کلٌّ فِی فَلَک یسْبَحُونَ)، اشاره کرده است.

اصلی‌ترین گرایش فکری وی، مبارزه با استبداد سیاسی و دفاع از آزادی و حقوق مردم بود. وی استبداد را مانع ترقی و ریشه‌ی هر فسادی می‌دانست و از «شورای دستوری» به‌عنوان راه‌حل یاد می‌کرد.

مهم‌ترین آثار وی، طبائع الإستبداد و مصارع الإستعباد و کتاب ام القری هستند. کواکبی همچنین مجلاتی چون الشهباء و الاعتدال را در حلب منتشرکرد.

شناخت بیشتر مفسّر:   ویکی‌فقه / ویکی‌نور

آشنایی ‏‏با تفسیر

این اثر، کتابی سیاسی – اجتماعی از عبدالرحمان کواکبی (متوفای ۱۳۲۰ق) معروف به سید فراتی است که در سال ۱۳۱۸ هجری، در دوران اقامت وی در مصر، پایه‌ریزی شد. کواکبی، که یکی از اصلاح‌طلبان جهانگرد است، ابتدا مقالاتی در روزنامه‌ها درباره‌ی سازش علم و دین منتشر کرد و سپس آن‌ها را گسترش داد و در این کتاب، آیاتی از قرآن را با همین گرایش تفسیری شرح داده است.

 این بخش‌های تفسیری، در دسته‌ی تفاسیر علمی قرار می‌گیرد و بر اثبات اعجاز علمی قرآن و هم‌سازی دین و دانش تمرکز دارد. کواکبی عقیده داشت که علمای سلف از بیان محتوای علمی قرآن خودداری می‌کردند، زیرا از تکفیر و توهین جمودگرایان بی‌دانش بیم داشتند؛ در حالی که این جنبه، یکی از مهم‌ترین جوانب اعجاز قرآن است.

محتوای تفسیری کتاب بر تبیین اسرار علمی و اعجاز قرآن در پرتو دانش معاصر متمرکز است. کواکبی قرآن را «شمس‌العلوم و کنزالحکم» می‌نامد. این تفسیر، یک رویکرد اصلاح‌گرایانه و تلاشی قابل توجه در قرن چهاردهم هجری برای رفع تعارضات ظاهری بین دین و علم است.

دسترسی به نسخه دیجیتال:  مکتبه‌النور / کتاب‌پدیا

جدول مقایسه تفاسیر علمی

• ا

جهت مطالعه بیشتر در این زمینه، به راهیاب‌های پژوهش مراجعه کنید.