مقدمه
تفسیر اجتماعی از برجستهترین رویکردهای معاصر در فهم قرآن کریم است. هدف اصلی آن، احیای امت اسلامی و اصلاح جامعه بر پایه ارزشهای قرآنی است. مفسران اجتماعی میکوشند قرآن را از محدوده مباحث لغوی و تاریخی فراتر برده و در عرصههای سیاسی و اجتماعی جاری سازند. از مهمترین آثار این جریان میتوان تفسیر المنار (محمد عبده و رشید رضا)، فی ظلال القرآن (سیدقطب)، تفسیر نمونه (ناصر مکارم شیرازی) و تفسیر هدایت (محمدتقی مدرسی) نامبرد. و همه این تفاسیر در هدفی مشترکاند: تبدیل قرآن به نیرویی برای بیداری و اصلاح جامعه.
*
امتیازات تفسیر اجتماعی نسبت به دیگر رویکردها
*
ا
تفسیر المنار
آشنایی با مفسّرین
محمد عبده
محمد عبده (۱۲۶۶ هجری قمری)، فقیه، حقوقدان مصری و از شاگردان و همفکران سیدجمالالدین اسدآبادی است. او در دهکده «محله نصر» در استان بحیره متولد شد؛ پدرش ترک و مادرش عرب بود. وی پس از حفظ قرآن در طنطا، در سن ۱۳ سالگی برای تعلیم معارف اسلامی به جامع احمدی سپرده شد، اما آنجا را رها کرد و دوباره بازگشت. سپس در سال ۱۲۸۲ هجری قمری به دانشگاه الازهر رفت و در سال ۱۲۹۴ ه.ق موفق به اخذ درجه «علیم» شد. او در سال ۱۳۱۷ هجری قمری به مقام مفتی مصر منصوب شد و تا پایان عمر بر این مسند ماند. محمد عبده در سال ۱۳۲۳ هجری قمری به علت بیماری سرطان در گذشت.
او پس از ورود به الازهر، با نظام آموزشی مذاهب چهارگانه اهلسنت آشنا شد. در دوران جوانی، تحت تأثیر شیخ درویش، با معارف صوفیّه و طریقه شاذلیه آشنا شد و همچنین عقاید سنوسیّان بر وی اثر گذاشت. عبده معتقد بود که مسلمانان عصر حاضر جز قرآن پیشوایی ندارند. از این رو، به روایت و حدیث اعتنایی نشان نمیداد.
گرایش فکری او بر اصلاحگری دینی و نواندیشی متمرکز بود؛ او بر عقل و منطق تأکید داشت و تقلید کورکورانه و بستن باب اجتهاد را سبب سیهروزی مسلمانان میدانست. او با سلطه دینی بر عقاید افراد و پدیده تکفیر مخالفت میکرد و وهابیت و سلفیه را دارای محتوایی جاهلی و ضد قرآنی میدانست. عبده برای وحدت اسلامی و تقریب ادیان فعالیت میکرد. همچنین وی مخالف چند همسری بود. آثار مهم او عبارتند از: تفسیر المنار، رساله التوحید، شرح نهجالبلاغه، الاسلام و النصرانیة بین العلم و المدنیة و الاسلام الرد علی منتقدیه.
*
شناخت بیشتر مفسّر: ویکیفقه / ویکینور
*
محمد رشید بن علی رضا بن محمد
محمد رشید بن علی رضا بن محمد (۱۲۸۲ – ۱۳۵۴ هجری قمری)، نویسنده، اندیشمند دینی و فعال سیاسی اهل سوریه و مصر بود. او بغدادی است و نسب حسینی دارد. وی در ۲۸ جمادیالاولی ۱۲۸۲ هجری قمری در روستای قلمون طرابلس لبنان متولد شد. رشید رضا پس از آشنایی با مطالب سیدجمالالدین اسدآبادی و محمد عبده، به خطیبی مذهبی و توانمند تبدیل گشت. او در سال ۱۸۹۷م به قصد مصر زادگاه خود را ترک کرد و چند ماه بعد موفق به انتشار اولین شماره مجله المنار شد. رشید رضا در ۲۳ جمادیالاولی ۱۳۵۴ هجری قمری درگذشت و در قاهره مدفون گردید.
محمد رشید رضا در خانوادهای سنی از سادات نبوی متولد شد. او در سالهای جوانی به شدت به فرقه صوفی نقشبندیه گرایش پیدا کرد و از شیخ محمود نشّابه اجازهای در نقل احادیث دریافت نمود. بعدها، به دلیل اهمیتی که برای حجاز قائل بود، با حکام سعودی ارتباط برقرار کرد و مقالاتی در حمایت از وهابیان در مجلهاش منتشر ساخت.
روش تفسیری رشید رضا با وعظ مسجد شهر طرابلس آغاز شد. اوج کار تفسیریش، انتشار مجله المنار بود که بر پایه تفاسیر نوگرایانه محمد عبده بنا شده بود. رشید رضا پس از مرگ استادش، وظیفه جمعآوری، تصحیح و انتشار این تفاسیر را برعهده گرفت و تا زمان وفاتش ادامه داد.
گرایش فکری رشید رضا بر اصلاحگری مذهبی، سلفیگرایی یا اصلگرایی و ایجاد دوباره خلافت اسلامی متمرکز بود. او برای رساندن پندهای مذهبی به افرادی که به مساجد نمیرفتند، علاوه بر مسجد، به قهوهخانه و محل تجمع افراد نیز میرفت. سیستم آموزشی که وی دنبال میکرد، ترکیبی از ساختار سنتی دینی با ظواهر مدرن آموزشی (شامل ریاضیات، علوم طبیعی و زبانهای خارجی) بود. آثار مهم او عبارتند از: تفسير المنار، تاريخ الأستاذ الإمام، الوحى المحمدى، الخلافة و… .
*
شناخت بیشتر مفسّر: ویکیفقه / ویکینور
*
آشنایی با تفسیر
تفسير القرآن الحكيم الشهير بتفسير المنار اثری جامع ولی ناتمام است که در ۱۲ جلد منتشر شد. محمد رشید رضا (نویسنده) و محمد عبده (محاضر) پدیدآورندگان آن هستند. این تفسیر در بیروت توسط دار المعرفة در سال ۱۴۱۴ هجری قمری به چاپ رسیده و در حوزه تفاسیر اهل سنت در قرن ۱۴ قرار میگیرد.
تفسیر المنار دارای رویکردی سیاسی، اجتماعی و تربیتی است. این تفسیر به دلیل سبک نوین، در میان تفاسیر شهرت دارد. از اول قرآن تا آیه ۱۲۶ سوره نساء، با بیان شیخ محمد عبده و املای سیدمحمدرشید رضا نوشته شده است. پس از آن، سیدرشید رضا با پیروی از سبک استادش تا آیه ۵۳ سوره یوسف ادامه داد.
هدف تفسیر المنار، استقرار عقاید، آداب و اعمالی پایدار و هدایت بشریت است. این اثر مسلمانان را به یک انقلاب قرآنی علیه اوضاع عقبمانده خویش برمیانگیزد. هدف اولیه آن پرداختن به ناگفتهها و نیازهای روز جامعه بود.
*
دسترسی به نسخه الکترونیکی: کتابخانه مدرسه فقاهت / کتابخانه دیجیتال نور
ا
| نقاط قوت | نقاط ضعف |
| ترسیم یک برنامه تربیتی برای امت اسلامی | تاختن شدید به صوفیه و افکارشان |
| ترغیب مسلمانان به آراسته شدن به آداب و اخلاق قرآنی | وارد کردن تهمتهای فراوان به شیعه بدون مناسبت و دلیل |
| عنایت کامل به ضرورت تأمین اسباب و علل تمدن اسلامی | انکار شأن نزول آیه مباهله و عدم نقل شأن نزول آیات ولایت، تبلیغ و اکمال |
| اعتماد به اسرائیلیات جعل شده پیرامون امام علی (علیهالسلام) | |
*
ا
تفسیر فی ظلال القرآن
آشنایی با مفسّر
سیدقطب ابراهیم حسین شاذلی (۱۳۲۴-۱۳۸۶ هجری قمری)، نویسنده، نظریهپرداز، ادیب، شاعر و یکی از رهبران اخوان المسلمین بود. او در ۱۹۰۶ میلادی در روستای «موشه» مصر متولد شد. سیدقطب در ۱۰ سالگی حافظ کل قرآن کریم شد. او در سال ۱۳۷۱ هجری قمری به طور رسمی به اخوان المسلمین پیوست. سرانجام، به دستور جمال عبدالناصر و به اتهام «توطئه برای براندازی رژیم»، در ۱۴ رجب ۱۳۸۶ هجری قمری اعدام شد.
سیدقطب یک اندیشور و دعوتگر بزرگ در عرصه حرکت اسلامی معاصر بود. پدر او از فعالان سیاسی و عضو حزب اللوای مصر بود؛ از این رو سیدقطب از کودکی با مسائل سیاسی آشنا بود. او پس از بازگشت از آمریکا در سال ۱۳۷۳ هجری قمری به اخوان المسلمین پیوست. مکتب فکری او به دلیل نظریهپردازیهایش پیرامون مفاهیمی چون «جاهلیت جهان» و «حاکمیت الله» به عنوان «قطبیگری» شناخته میشود.
مهمترین اثر تفسیری او «فی ظلال القرآن» است. این تفسیر دارای رویکردی سیاسی، اجتماعی و تربیتی است. سیدقطب به عنوان مفسّری مجدّد با سیاق تفسیری نوین شهرت دارد و در تفسیر خود از تكرار مكررات سایر تفاسیر پرهیز کرده. این تفسیر ابتدا با نگاهی ادبی آغاز شد، اما پس از زندانی شدن، روح ویژهای از سبک تفسیر در قرآن را بدان بخشید.
گرایش فکری وی شامل اسلام سیاسی، انقلابی و ترویج قوانین شریعت به عنوان تنها مبنای حکومت است. او بشدت تحت تأثیر افکار ابوالاعلی مودودی بود و معتقد بود که جوامع مسلمان دوران مدرن، به دلیل کنار گذاشتن قوانین اسلامی، در «جاهلیت» فرو رفتهاند. او راه مبارزه با جاهلیت را از طریق تبلیغ و جهاد میدانست. مهمترین آثار او عبارتند از: تفسیر فی ظلال القرآن، نشانههای راه، التصویر الفنی فی القرآن، العدالة الاجتماعیة فی الاسلام و… .
*
*
آشنایی با تفسیر
تفسیر فی ظلال القرآن توسط سیدقطب، در ۱۹۵۱–۱۹۵۶ نگاشته شده است. این تفسیر در حوزه تفاسیر اهل سنت در قرن ۱۴ است. این کتاب دربرگیرنده بیش از ۳۰ جلد است و بخش اعظم آن در زندان و در پی اتهام به قصد ترور جمال عبدالناصر نوشته شد. این کتاب در شش جلد نیز منتشر شده و توسط مصطفی خرمدل در هفت جلد به فارسی ترجمه شده است.
این تفسیر دارای رویکردی سیاسی، اجتماعی و تربیتی است. ویژگی مهم آن این است که از تكرار مكررات پرهیز کرده و در بسیاری از موارد دارای مباحثی بكر و بديع است.
تفسیر فی ظلال القرآن در دو مرحله شکل گرفت. مرحله نخست در سال ۱۹۵۱ در مجله «المسلمون» آغاز شد و بیشتر دارای نگاهی ادبی بود؛ این مرحله تا آیه ۱۰۳ سوره بقره پیش رفت. مرحله دوم پس از دستگیری سیدقطب و در زندان آغاز شد. و در این مرحله توفیق یافت تا بخشهایی از آرزوی خود را در مورد نمايش هنرى در قرآن برآورده سازد. این اثر چشمانداز قطب از یک دولت و جامعه مسلمان را ترسیم میکند.
*
دسترسی به نسخه الکترونیکی: کتابخانه مدرسه فقاهت / کتابخانه دیجیتال نور
*
| نقاط قوت | نقاط ضعف |
| پرهیز از تکرار تفاسیر پیشین و ارائه مباحثی تازه و بدیع | دشواری اجرای کامل نظریات در عمل، بهویژه از دید اندیشمندان اخوان المسلمین |
| ترسیم چشمانداز دولت و جامعه اسلامی | لحن تند در نقد جاهلیت، طاغوت و کفر، ناسازگار با روش مدارا |
| استقبال گسترده و قرار گرفتن در شمار پرتیراژترین کتابهای جهان | |
| تأکید بر برابری و اجرای یکسان قانون الهی بر حاکمان و مردم | |
ا
*
تفسیر نمونه
آشنایی با مفسّر
ناصر مکارم شیرازی (زادهٔ ۵ اسفندِ ۱۳۰۵) مجتهد و مرجع تقلید شیعه، نویسنده و مفسّر قرآن و استادِ درس خارج فقه و اصول در حوزهٔ علمیهٔ قم است. وی در شهر شیراز به دنیا آمد. در ۱۴ سالگی مشغول تحصیلات دینی شد. در ۱۸ سالگی وارد حوزه علمیه قم شد و سپس در سال ۱۳۶۹ق به حوزهٔ علمیه نجف رفت.
او برای ساماندهی وضعیت حوزههای علمیه شیعه فعالیتهایی داشته و مراکزی مانند مرکز آموزش تخصصی شیعهشناسی و مؤسسه دارُ الإعْلام لمدرسة اهل البیت (با هدف نقد و مقابله با وهابیت و دفاع از عقاید شیعه) را راهاندازی کرده است.
گرایش فکری او شامل اصلاحگری، فعالیتهای انقلابی، و مبارزه با جریانهای افراطی و تکفیری است. وی در تدوین قانون اساسی نقش مؤثری داشت. او با تقلید کورکورانه، استعمال دخانیات، و کودکهمسری مخالفت کرده و وهابیت و صوفیه را ضاله میخواند. او همچنین بر تأکید بر عقل و منطق در برابر مسائل فقهی اصرار میورزد.
ا
مهمترین آثار او عبارتند از:
آثار تفسیری و قرآنی: تفسیر نمونه، پیام قرآن، اخلاق در قرآن، شأن نزول آیات قرآن، و ترجمه قرآن کریم.
آثار فقهی و اصولی: انوار الفقاهه، انوار الاصول، القواعد الفقیة، دائرة المعارف فقه مقارن و… .
آثار عقیدتی و اجتماعی: فیلسوفنماها، جلوه حق، پیام امام امیرالمؤمنین، الاسلام و النصرانیة بین العلم و المدنیة و وهابیت بر سر دوراهی.*
*
آشنایی با تفسیر
تفسیر نمونه از تفاسیر قرن۱۴ شیعی قرآن به زبان فارسی، تألیف ناصر مکارم شیرازی و گروهی از نویسندگان حوزه علمیه قم است. تألیف این کتاب ۱۵ سال طول کشیده است. و در ۲۷ جلد منتشر شده است. و به زبانهای عربی، اردو، انگلیسی و ترکی آذربایجان نیز ترجمه شد.
مهمترین ویژگی این تفسیر، اجتماعی بودن آن است. و در این تفسیر توجه خاصی به مسائل سازنده زندگی مادی و معنوی و بهویژه مسائل اجتماعی شده است. تفسیر نمونه به صورت ترتیبی و از ابتدای قرآن تنظیم شده و شامل همهٔ آیات قرآن است. ابتدا درشیوه ارائه مطالب به فضای حاکم بر سوره، سبک و سیاق و موضوعات مهم اشاره میشود. سپس با آوردن متن عربی و ترجمه چند آیه، با روشی تحلیلی به مسائل زندگی و هدایت پرداخته میشود. و بحثهای فشرده و مستقلی درباره موضوعاتی مانند ربا، بردگی، حقوق زن، فلسفه حج، اسرار تحریم قمار و شراب و … آمده است. هدف اصلی تفسیر نمونه، ارائه تفسیری روان برای استفاده عموم مردم بوده است.
ا
دسترسی به نسخه الکترونیکی: کتابخانه مدرسه فقاهت / کتابخانه دیجیتال نور
ا
| نقاط قوت | نقاط ضعف |
| نوشتهای ساده، گویا و مردمی | عدم ترجمه برخی موارد در ترجمه فارسی قرآن کریم |
| نگاهی عصری و اجتماعی به زندگی مادی و معنوی | اشکالات نحوی و ساختاری در ترجمه |
| تأکید بر جنبههای هدایتی و تربیتی آیات | تفاوت و تضاد در تفسیر و توضیح |
| بیان فشرده و مستقل ذیل هر آیه برای بینیازی از منابع دیگر | اشکالات لُغَوی و صرفی |
| طرح و پاسخ کوتاه به پرسشها و اشکالات اعتقادی و فقهی (مانند معراج، تعدد زوجات، تفاوت دیه زن و مرد) | |
| توجه ویژه به ریشه لغات و شأن نزول آیات برای فهم دقیق معانی | |
| نثر دقیق و روان با ترجمهای روشن و مفهوم |
*
ا
تفسیر هدایت
آشنایی با مفسّر
سیدمحمدتقی مدرسی (متولد ۱۳۶۴ هجری قمری در کربلا)، از مراجع تقلید شیعه، اندیشمند، محقق و نویسنده ایرانی-عراقی است که اکنون در عراق اقامت دارد. ایشان از شخصیتهای شناختهشده در جهان اسلام و صاحب آثار بسیاری در فقه، اصول، تفسیر و تاریخ اهلبیت (علیهمالسلام) میباشد. وی تحصیلات حوزوی خود را در کربلا آغاز کرد و در سنین جوانی، یعنی حدود ۳۰ سالگی، به درجه اجتهاد رسید. پدرش، سیدمحمدکاظم مدرسی، از فقهای کربلا بود و دایی او سیدمحمد حسینی شیرازی نیز از اساتید وی بود.
وی یکی از مراجع تقلید شیعیان است. رساله او برای اولین بار در سال ۱۴۲۳ هجری قمری منتشر شد و در حال حاضر، از نظر هواداران و مقلدان، جزء مراجع طراز اول کنونی عراق شمرده میشود.
از لحاظ گرایش فکری، مدرسی نظرات مهمی در مورد مسائل کلان جهان اسلام دارد؛ از جمله دغدغهمندی شدید وی نسبت به معضل عقبماندگی جهان اسلام و نیاز جوامع اسلامی به جنبشهای تمدنی برای اصلاح بنیانهای فرهنگی و سیاسی. او همچنین معتقد است حکومت در اسلام سکولار نیست و بر اساس قوانین اسلامی اداره میشود.
سیدمحمدتقی مدرسی تألیفات متعددی در زمینههای گوناگون از جمله فقه، اصول، تفسیر، تاریخ و سیره اهلبیت (علیهمالسلام) دارد. مهمترین کتاب او، تفسیر ۱۸ جلدی «من هدی القرآن» است. همچنین، ایشان سلسله کتابهایی در فقه اسلامی با نام «سلسلة الوجیز فی الفقه الاسلامی» دارد که اولین کتاب وی در سال ۱۴۱۲ق منتشر شد. دیگر آثار برجسته او شامل الفقه الاسلامی و التشریع الاسلامی است. .مجموعه آثار او شامل ۱۴۱ عنوان کتاب میشود
*
*
آشنایی با تفسیر
«تفسیر هدایت»، ترجمه فارسی کتاب «من هدی القرآن» است که اثر سیدمحمدتقی مدرسی میباشد. این تفسیر در ۱۸ جلد به زبان اصلی عربی است. و نگارش آن در کویت از سال ۱۳۹۹ هجری قمری آغاز و حدود شش سال به طول انجامیده است. ترجمه فارسی آن در سال ۱۴۱۹ هجری قمری توسط آستان قدس رضوی منتشر شد و مترجمان مشهوری چون احمد آرام، عبدالمحمد آیتی، پرویز اتابکی، و جعفر شعار در آن مشارکت داشتهاند.
این تفسیر ۱۸ جلدی، قطعاً از نوع تفاسیر مطول است، اما جامع نیست. روش نویسنده، اجتهادی است و بر مباحث علمی، اجتماعی و تربیتی تأکید دارد. مؤلف عمداً بهندرت به کتب تفسیری مراجعه میکند؛ زیرا بیم آن دارد که این کار میان او و قرآن حجاب قرار دهد. ازاینرو، این تفسیر برخلاف برخی مطولات مانند فخر رازی یا المیزان، نظر مستقلی ارائه میدهد و نظر به نقل آرا و قبول و ردّ آنها ندارد. ساختار تفسیری «هدایت» بهصورت ترتیبی (از آغاز تا پایان قرآن) است. روش معمول نویسنده این است که ابتدا معنای واژهها را میآورد، سپس تحت عنوان «رهنمودهایی از آیات»، برداشت کلی خود را بیان میکند.
*
| نقاط قوت | نقاط ضعف |
| روش خاصّ و ابتكارى در کیفیت تألیف | عدم ارائه توضیح توسط مترجمان درباره روش، زمان، مكان و ويژگىهاى ترجمه |
| دارا بودن مطالب بسيار ساده و دلنشين | پاسخ نگرفتن پرسشهاى بسيارى در رابطه با ترجمه |
| دارا بودن مطالب منظم و منضبط | اندک بودن پاورقی یا پینوشتهای افزوده شده توسط مترجمان |
*
دسترسی به نسخه الکترونیکی: کتابخانه مدرسه فقاهت / کتابخانه دیجیتال نور
*
*
جدول مقایسه تفاسیر اجتماعی
| تفسیر | مؤلف | مذهب | زمان نگارش (قرن) | تعداد جلد | میزان پوشش محتوای قرآن |
| المنار | محمد عبده و محمد رشیدرضا | اهلسنت | ۱۴ هجری قمری | ۱۲ جلد | ناتمام (تا آیه ۵۳ سوره یوسف) |
| فی ظلال القرآن | سیدقطب ابراهیم حسین شاذلی | اهلسنت | ۱۴ هجری قمری | ۳۰ جلد (یا ۶ جلد) | همه قرآن |
| تفسیر نمونه | ناصر مکارم شیرازی و گروهی از نویسندگان حوزه علمیه قم | امامیه | ۱۴ هجری قمری | ۲۷ جلد | همه قرآن |
| تفسیر هدایت | سیدمحمدتقی مدرسی | امامیه | ۱۴ هجری قمری | ۱۸ جلد | همه قرآن |
*
* جهت مطالعه بیشتر در این زمینه، به راهیابهای پژوهش مراجعه کنید.
